Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Жер аумағы

No description
by

bota bekenova

on 22 November 2013

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Жер аумағы

Алғашқы Түркі мемлекеттері
Қарлұқ қағанаты(756-940ж.ж.)
Деректер
Қағандықтың құрылуы
Астанасы
Саяси тарихы
Қағандықтың әлсіреуі
Шаруашылығы
Қала мәдениеті
Пайданылған әдебиеттер
Қазақстан тарихы(1 том)
Шың кітап Қазақстан тарихы
Қазақстан тарихы(7 сынып)
Түргеш қағанаты(704-756ж.ж.)
Батыс Түрік қағанаты
(603-704ж.ж.)
Оғыз қағанаты
(XI ғ. соңы – XI ғ. басы)
Түрік қағанаты
(552-603ж.ж.)
Қағанаттың шаруашылығы
Түргештер
көшпелі және жартылай көшпелі
мал өсірумен, жартылай отырықшы егін салумен айналысты.
Ел шөбі шүйгін,суы мол көкорай шалғын жерлерді
ақсүйектер
иеленді.
Шұрайлы жерлер
қағанның
меншігінде болған

Халқы
Түргеш тайпалары
VI ғасырда

Шу, Іле өзендері
аралығындағы үлкен аймақты мекендеді және
Жетісудағы керуен жолдарының көбі
солардың бақылауында болды.
Түргеш тайпасынан шыққан
Үшлік
қаған өзінің негізгі тайпаларын
екі ордаға
бөлген.
Түргештердің өзі
сары
және
қара түргештер
болып бөлінген.
Халқының құрамы
түрік тілдес
тайпалардан тұрды.

Жер аумағы
Жер аумағы
Астанасы
Халқы
Деректер
Әлеуметтік жағдайы
Саяси тарихы
Сұлу қаған
Қағанаттың әлсіреуі
Шаруашылығы
Сауда
Орта Азияның оңтүстік шығысында
Шаш(Ташкент)
қаласынан;
Шығыс Түркістандағы
Бесбалық, Турфан
қалаларына дейінгі аралықты қамтиды.
Астанасы
Үлкен ордасы – Суяб(Шу бойында)
Кіші ордасы – Күңгіт(Іле бойында)

Деректер
Түргештер туралы алғашқы деректер
«Күлтегін»
ескерткіш және қытай жазба деректерінде кездеседі.
Әлеуметтік жағдайы
Негізін қалаған –
Үшлік қаған
Жоғарғы лауазым –
Қаған

(саяси билік)
Қағанат
20 әкімшілік аймаққа
бөлінді.
Әр аймақта
7 мың әскер
болды.

Саяси тарихы
Үшлік қаған 706 жылы қаза болды.
Мұрагері –
Сақал қаған (706-711)
708-714 жылдары

сары
және
қара түргеш
тайпаларының арасында
билік үшін
талқан-тартыс болды.
Оны шығыс түрік қағанатының қағаны
Қапаған
пайдалануға тырысты.
Нәтижесінде
: қара түргеш көсемі Сұлу қаған жеңіске жетті.
Сұлу қаған
(715-738)
Сұлу қаған орданы
Талас (Тараз)
қаласына көшірді.
Сұлудың билікке келген кезеңі түргеш қағандығының ішкі-сыртқы саяси жағдайының шиеленісіп тұрған тұсы еді:
Батыста
Арабтардың шапқыншылығы күшейіп тұрса;
Солтүстік-Шығыста
Шығыс түрік қағандығы
Жетісу жеріндегі
ішкі қайшылықтарды пайдалануға тырысты.
Оңтүстік-Шығыста
Қытай мемлекеті үлкен қауіп төндірді;

Сұлу қағанға
өз қағандығының қауіпсіздігін ұстап отыру үшін
3 жақты күрес
жүргізуге тура келді.

Мемлекеттің әлсіреуіне жол бермеу үшін, кейбір мәселелерге мойынсұнды:
717 жылы
Сұлу қаған
Тан империясына
сапарға баруы, екі мемлекет арасында уақытша бейбіт келісімге мүмкіндік туды.
Шығыс Түрік қағанаты
Білге қағанның
қызына құда түсіп, баласын аяқтандырса, өзі
Тибет патшасының
қызына үйленді.
Ал батыстағы арабтармен соғысты жалғастырды:
Сұлу қағанның шайқастарға тікелей қатысуына әрі жеңіске жетуіне байланысты
арабтар оған

«Сүзеген», «мүйізді қаған»
, –деген лақап ат қойған.
720-721 жылдары
Сұлудың әскербасшысы
Күли шор

Соғды
жеріндегі арабтарды қуып шығып, жеңіске жеткен.
737 жылы
Сұлу қаған
Тоқарстандағы арабтарды да
бір жолата талқандау үшін ондағы
қарлұқтармен
бірлесе отырып,
арабтарға
ойсырата соққы берді.
737 жылы
жеңіске қуанған Тоқарлықтар мен Түргеш әскерлері ертерек тарап кеткен еді. Мұны пайдаланған арабтар шағын әскермен қалған
Сұлу қағанға күтпеген жерден шабуыл жасап, жеңіліске ұшыратады.
738 жылы
еліне оралған Сұлу қаған
Навакет қаласында
өз қолбасшысы
Баға тарханның
опасыздығынан қаза болды.

Түргеш қағанатының әлсіреуі
Сұлудың орнына оның баласы
Тұқарсан Құштар
қаған болған.Қағандықтың саяси және экономикалық жағдайы мүлде әлсірейді.
738-748 жылдары
тағыда 10 жылға созылған
сары
және
қара түргештер
арасында тартыс болды.
Кейбір деректер бойынша сары және қара түргештер арасындағы соғыс

20 жылға
созылған дегенді айтады.
748 жылы
қағанаттың мұндай жағдайын пайдаланып,
Қытай империясы
Куш қаласындағы(Шығыс Түркістан)
әскерлерін
Жетісуға
аттандырып,
Суябты
жаулап алады.
Атлах шайқасы
751 жылы
Таразға жақын жердегі Атлах қаласында
Атлах шайқасы
болған.
Негізгі шайқас
Арабтар мен Қытай
арасында болды;
Шайқас
5
күнге созылған;
Араб әскерлерімен
түргештер бірлесе
отырып, қытай әскерлеріне күйрете соққы берді;
Тарихи маңызы:
қытай әскерлері Жетісудан біржолата кетті;


749-753 жылдары
қара түргештердің
тарханы

Жыпыр
қағандықты өз қолына алды:
Бірақ жағдай жақсара қоймады;
Керіс-талас жылдан-жылға шиелінісіп Түргеш қағандығы біржола әлсірейді.
756 жылы
бұл сәтті Атлах шайқасына қатысқан
қарлұқ
тайпасының көсемдері пайдаланып, Түргеш қағандығын құлатып, билікті өз қолдарына алады.


Сауда
Түргеш қағандығының кезінде сауданың едәуір дамығандығы байқалады.
Оған
басты себеп
қағанат жерінің Ұлы Жібек жолы бойында орналасуы еді.
Сауда ісінің қайнаған орталықтары –
Суяб,Баласағұн,Тараз,Испиджаб
.

Теңге соғу

704-766 жылдар
арасында
Таразда
соғылған.
Археологиялық зерттеулер кезінде
Тараз қаласынан
«Түргеш қағанның теңгесі» немесе «түріктің көп ханының теңгесі»деген
соғды жазуымен
жазылған теңгелер табылған.

Деректер
Жазба деректерде қарлұқтар
V ғасырда
тирек тайпаларының құрамында кездеседі.
Қытай
деректерінде қарлұқтардың
бұлақ руы
Алтай тауының баурайында мекендейтіндігі хабарланады.
VII ғасырдың басында Қытайдың «
Таншу»
әулетінің хроникасында:
Қарлұқтардың түркі тілдес тайпалардың бір тармағы екендігі;
Құрамында: Бұлақ, Жікіл, Ташлық
тайпалардың бар екендігі көрсетілген.
Араб тарихшысы
Әл- Мавразидің
хабарына қарағанда, қарлұқтардың құрамына
9 тайпа:
Үш бескіл, үш жікіл, бұлақ,
көкеркін
және
тухси
кірген;
Лазана
мен
фаракия
рулары да аталған.

Қағандықтың құрылуы
Қарлұқ тайпаларының негізгі таласқан жерлері:
Алтай тауынан – Балқаш көліне дейінгі аралық.
Қарлұқтар Жетісуға қарай жылжуының бір себебі
Ұйғыр қағанатынан
жеңілуі еді.
Алтай тауынан Сырдарияның орталық ағысына дейінгі аймақты алып жатқан ірі тайпалар одағы –
Қарлұқтар
756 жылы
Түргеш қағанатының әлсіреген жағдайын пайдалапып,
билікті қолындарына алып, өздерінің мемлекетін құрды.

Шаруашылығы
Қағанаттың шаруашылығының дамуына негізінен екі бағытта жүргендігі байқауға болады:
1. Жартылай көшпелі, жартылай отырықшы мал шаруашылығы;
2. Отырықшы мал шаруашылығы
Мал шаруашылығымен айналысатын қарлұқтар жаз айларында Алтай, Жоңғар Алатауларын немесе Үлкен, Кіші Қаратау бурайларын жайлаған.
Қарлұқтар төрт түлік малдың барлық түрін өсірген.

Астанасы
Қағанаттың орталығы –
Суяб қаласы.
Саяси тарихы
766-775 жылдары

Қашғарияны
жаулап алып, шығыстағы шекарасын кеңейтеді.
Әл-Марвази
өзінің еңбегінде : “Қарлұқтар бұрын Тулис тауында тұрды және тоғыз оғыздарға тәуелді болды ”, - деп жазады.
Қарлұқтар
IX ғасырдың басында
өздерінің шығыстағы жауы
Ұйғыр
қағанатынан жеңіліс табады.

840 жылы
қарлұқтар қырғыздармен одақ құрып, Ұйғыр қағанатын тас-талқан етіп жеңеді.
840 жылы жеңістен кейін Білге Құл Қадыр хан Испиджаб қаласының билеушісі өзін қаған деп жариялайды.
Қарлұқтардың арабтарға қарсы күресі II ғасырға жуық мерзімге созылған. Оны екі үлкен кезеңге бөліп қарастыруға болады.
1. Қарлұқтардың 712-713 жылдары Соғды, Шаш, Ферғаналықтармен бірігіп жүргізген күрес кезеңі. Бұл кезеңде қарлұқтардың 756 жылы билікті өз қолдарына алған кезге дейін созылады.
2. Қарлұқтар күресі VIII ғасырдың екінші жартысынан IX ғасырдың соңына дейін барады. Бұл кезеңде қарлұқтар жеңіліске ұшырап отырды.
Қағандықтың әлсіреуі
Қағанатты ішкі талас-тартыс мен билік үшін кұрес әлсіретеді.
Қарлұқтардың қиын жағдайын пайдаланып, Қашқардың түрік билеушілері
940 жылы Баласағұн қаласын
басып алып Қарлұқ қағанатын талқандайды.
942 жылы Арслан ханның баласы Сатұқ Боғра хан билікті қайтарып алады.
Боғра хан кезінде
қарлұқтар арасында
ислам дінін
қабылдау басталды.
Боғра хан Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы болып есептеледі.
Екі жүз жылға жуық Жетісуда билік құрған Қарлұқ қағанаты өзінің үстемдігінен айырылады.

Қала мәдениеті
«Худут әл-алам» жазбаларында Қарлұқтар елінде
25 қала мен қоныс
бар.
Олардың ішінде:
Құлан, Мерке, Атлах,Балық, Барсхан, Талғар
сияқты атақты қалалар бар деп хабарлайды.
Қарлұқ қалалары Шу мен Талас аралығында салынған:
Құлан, Мерке, Қойлық.
Әл-Идриси
: «Қаған қаласының халқы көп, бекінісі мықты, әскер және қару жарағы мол», - деп жазады.

Террриториясы
Тайпалық және рулық бөлімшелер:
«
бой», «көк», «оба»

Тайпа туралы:
VI – VII ғ.ғ.
түрік қағанатының құрамында болды. Олар батыс Жетісу жерінде мекендеді.(Жамбыл облысы)
Оғыздардың өзегі –
Жетісудан(Ата тегі)
бастау алады.
VIII ғ.
оғыздарды Жетісудан Сырдарияға дейін ығыстырған Қарлұқтар. Өз кезеңінде Оғыздар Сырдария бойынан Кангар – Печенектерді батысқа жылжытып, жерін басып алды.
IX ғ.
Оғыздар Қимақтармен одақтасып, Кангар – Печенектерді талқандады. Сырдария төменгі ағысы мен Арал маңына Оғыз билігі орнады.

Мемлекетінің құрылуы, жер аумағы
IX ғасырдың аяғы – X ғасырдың басында Сырдарияның орта және төменгі ағысында Оғыз мемлекеті құрылды.
Түрік тілдес оғыз тайпалары ерте орта ғасырларда Орталық және Орта Азияда өмір сүрген.

Астанасы:



Сырдарияның төменгі ағысындағы
Янгикент
(Жаңа Гузия) қаласы.

Деректер


Қытай деректері
бойынша оғыздардың құрамында
байандұр, имур, қайлар
кірген десе, арабтар қимақ тайпаларының кейбірі оғыздарға қосылғанын хабарлайды.
Оғыздардың құрамындағы
Кангар- печенектер
:Сырдария аңғарында, Арал, Каспий маңында өмір сүрді. Деректерде: арғы тегі үнді –еуропа тілі(фини-угор тобы)
Махмұд Қашқаридің
деректері бойынша, оғыздардың
24
тайпадан тұрады.
Әл-Марвази
Оғыздар
12
тайпасы жөнінде ғана жазады.

Әлеуметтік жағдайы
Оғыз қағанаты
тайпалардың біріккен одағынан
құрылды.
Ал тайпалық одақтар
ел
деп аталған, бұл халық, мемлекет деген ұғымды білдіреді.
Мемлекет аймақтарға бөлініп басқарылады.
Оғыздарда халық жиналысы жылына
бір рет
шақырылған.
Қаңқаш
деген кеңесі(шонжарлардың)
Оң жағына
«боз оқ»
(балалары),
«үш оқ»
(туыстары) отырғызады

Басқару жүйесі:


Жоғарғы билік иесі
– Жабғу(мұрагерлік жолмен)
Инал
– жабғудың мұрагері.
Атабектер
– Иналдың тәрбиешісі.
Сюбашы
– әскербасы.

Күл-еркіндер
– жабғудың кеңесшілері
Жабғу әйелдері –
«Хатун»(қатын)

Саяси жағдайы
Оғыздар Еуразияның саяси және әскери тарихында маңызды рөл атқарды.
Оғыздар
Еділ мен Жайық
өзендерінің аралығындағы печенегтерді жеңіп, өздеріне қаратады.
965 жылы
Оғыз жабғуы Киев кінәзі
Святославпен
әскери одақ құрып,
Хазар қағанатын
талқандады.
985 жылы
Орыс жылнамаларында
кінәз Владимирдің торктармен
(оғыздармен) одақтаса отырып,
Еділ Бұлғарна
жорық жасағаны туралы айтылады.


Мемлекеттің әлсіреуі

X ғасырдан аяғы мен ХI ғасырдың басында

Әли
ханның кезінде мемлекеттің жағдайы күрт нашарлайды.
Оғыздарда саяси тұрақсыздықты пайдаланған селжұқтар Жент қаласын басып алды.
Оғыз мемлекеті Әли ханның мұрагері
Шахмәлік тұсында
біршама уақыт қайта күшейді:
Шахмәлік
1041 жылы

Хорезмді
жаулап алады(XI ғ. 40-шы жылдары), 1043 жылы селжұқтардың қолынан қаза тапты.
Билік үшін талас
Оғыз мемлекетін әлсіретеді.
Бұны
Қыпшақ тайпасы
пайдаланады. Қыпшақтар оғыздарды Сырдария, Арал бойынан біржола ығыстырды.
Оғыздардың көпшілігі қыпшақтардың қысымымен
Шығыс Еуропа мен Кіші Азияға
көшіп кетті.
XI ғасырдың басында
Оғыз мемлекеті біржола құлайды.

Шаруашылығы


Жартылай көшпелі, жартылай отырықшы мал шаруашылығымен айналысты:
Қысқы жайылымдары
– Сырдың орта және төменгі ағысында, Арал теңізі жағалауларында болды.
Жазғы жайылымдары
– Каспий теңізінің далалы аймағы болды.

Әл-Бируни:
Оғыздардың күз айларында Хорезм шекарасында, ал кейбір бөліктерінің Ұлытау баурайында көшіп жүргенін айтады.

Ибн-Хаукәл:
Түркістан аймағындағы оғыздардың елтірі беретін қойларды өсіретінін жазған.

Тұрғын үйі
Оғыздардың көші-қонға лайықты арба үстіне тігілген үйлерде тұрған.
Олар арбаға өгіз не түйе малын жіккен.
Оғыздар төрт түлік мал өсірген.

Құрылуы

542 жылы
«түрік» этнонимі қытай жылнамаларында атала бастады.
546-552 жылдарға
дейін түріктер
жужандарға (авар)
тәуелді болды. Кейін Бумын тәуелсіздік алу мақсатында жужандарға қарсы шығып,оларды жеңеді.
552 жылы
жеңістен кейін Бумын қаған“
елхан”
деген атақ алады.
552 жылы
түріктер мемлекеттік дәрежеге жетті.

Халқы:
Қытай деректері бойынша
«теле»
сөзінен
«түрік»
сөзі шыққан.
Түрік қағанатының негізгі құрамы
түрік тілдес
халықтар болды.Басым көпшілігі
«тирек»
тайпалары.
30дан
аса теле тайпасы болды.олардың құрамында:
қырғыз, оғыз, ұйғыр, дулу, үйсін
т.б.тайпалары да болды.

Шаруашылығы
Түрік қағанатында
көшпелі және жартылай көшпелі
мал шаруашылығымен айналысқан.
• Төрт түлік мал өсірген
• Басты көлігі
жылқы
Түрік тайпалары өзен бойларында жер өңдеумен айналысқан.
Тараз қаласының
маңайында түріктердің қыстақ кенттері табылған.
Баспанасы көші-қонға ыңғайлы киіз үйлер болған.

Мәдениеті:
Түріктер жерлеу рәсімімен ең алғашқы кезеңдерде
мәйітті отқа
өртеп,оның күлін қойғаны байқалады. Мәйітті өртеу отқа
табынушылықтан туған.
Кейіннен адамды оның заттарымен бірге жерлеген
Заттарды бірге жерлеу - о дүниеде де өмір бар дегенді білдірген.
Келген қонақтарға қазақ салтындағыдай қойдың басы тартылған.

Түрік қағанатының ыдырауы:



Билік үшін талас – тартыс болды.
• 581 жылы
қағанат ішінде соғыстар басталды.

603 жылы
Батыс және Шығыс Түрік қағанаты болып екіге бөлінді.

Халқы:
Будун сөз
і- ел, халық деген ұғымды білдірді.”
Негізгі этникалық саяси ұйытқысы ”
Он оқ будун”
немесе
“он тайпа”.
Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді алып жатты.
Нушбилер мен дулуларды
- Іле, Шу өзендері бөліп тұрды.
Әр тайпада -
10 мың әскер (түмен)
болды.

Жер аумағы:
Оңтүстік-шығысында:
Іле, Шу өзендерінен бастап;
Солтүстік-батысында:
Еділ мен Кубан өзенінің төменгі ағысына дейін;
Солтүстік- шығысында:
Есіл мен Ертіс өзендерінің жоғарғы ағыс аралығы;
Оңтүстік -батысында:
тарым Амудария өзеніне дейінгі аралықты қамтыд

Астанасы:
Батыс қағанаттың орталығы-
Суяб
(Шу бойында).
Жазғы ордасы -
Мыңбұлақ (Жамбыл облысы).

Әлеуметтік жағдайы
Қағанатта жоғарғы лауазым -
Қаған
Қағанды сайлайтын -
Ұлық
Қаған руынан шыққандар -
Ябғу (қаған мұрагері)

Шад
(тайпа көсемі)
Елтебер
(ру басы және аймақ өкілі)
Сот істерін атқарғандар-
Бұйрықтар (сот қызметшісі)
Тархандар
(қала әкімі)
Әскери қолбасшы-
Түменбасы
Жергілікті жерлердегі қағанның негізгі тірегі-
Бектер
Қарапайым халық-
Қара будундар
Құлдар –
Тат

Қағандықтың әлсіреуі:
659 жылы
Қытай мемлекеті Жетісуға басып кіреді.
699 жылы
түркеш тайпалары күшейе бастады.
704 жылы
түргештердің қағаны Үшлік қытайларды жеңеді, сосын Түргеш қағанаты күшейеді.

Саяси тарихы:
Алғашқы қағаны-
Тардуш Дато
Батыс Түрік қағанатын күшейткен қағандар -
Шегу (610-618)
: Шығыс шекарасы Алтайга дейін, Батыс шекарасыТарымнан Памиргедейін.

Тон (618-630):
“Селиф” пайда болды (салық жинайтын адамдар). Батысқа жорық басталды.
630 жылы
билік үшін нушиби мен дулу арасында талас басталады.
640-657 жылдары
нушиби мен дулулар арасында соғыс болды.

Шаруашылығы:


Жартылай мал шаруашылығы жақсы дамыды
Жер өңдеу кәсібімен айналысты.
Full transcript