Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

De Republiek in een tijd van vorsten

Havo 5 eindexamenkatern
by

Maxim Arnoldy

on 19 March 2015

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of De Republiek in een tijd van vorsten

De Republiek in een tijd van vorsten
Oriëntatie kennis
1282 Habsburgers regeren over Oostenrijk
familie breid zijn macht uit over Europa door huwelijkspolitiek
1438 Habsburgers leveren de Duitse keizers
De Nederlandse gewesten waren zelfstandige Duitse staatjes
Vlaanderen en zuiderlijke gewesten horen bij Frankrijk

De Koningen van Engeland en Frankrijk
Middeleeuwen/Engeland
veel oorlogen tussen koningen en troonopvolgers/ edelen zorgde voor bloedige conflicten
1485 Henderik Tudor (Hendrik VII)
Wordt een krachtige koning
Verstevigd zijn positie ten opzichte van de edelen en de steden door centralisatie:
Edelen mogen geen eigen leger meer hebben
Koninklijke rechtbank
Steden moeten zelfstandigheid voor een deel inleveren
Parlement/ volksvertegenwoordiging (Hogerhuis/hoge adel en het Lagerhuis/ lage adel en steden) blijft bestaan
kan de macht van de koning iets tegenhouden
De Nederlandse Opstand
Rust in Engeland Oorlog in Frankrijk:

Een Gouden Eeuw
voor de Republiek
(1588- 1648)

Burgeroorlog in Engeland:
Oorlog met Spanje
Elisabeth voerde tot aan haar dood oorlog met Spanje.
1596 Filips II stuurt een tweede Armada richting Engeland (vanuit het veroverde Calais)
Het Drievoudig Verbond: Elizabeth gaat een verbond aan met de Republiek en Frankrijk
De Armada verging wederom in een storm
Calais werd door de Franse koning heroverd
Daarna sloten Hendrik IV (koning van Frankrijk) en de nieuwe koning van Engeland Jacobus I vrede met Spanje (1604)
De Republiek staat weer alleen in de strijd tegen Spanje

De Republiek verlies haar voorsprong
(1648-1702)

De opkomst van Engeland en Frankrijk
1e helft van de 15e eeuw
Nederlandse gebieden komen onder het bestuur van de Hertog van Bourgondië
verenigd de Nederlanden tot een nieuw rijk
Bourgondische rijk
In ieder gewest is hij Hertog of Graaf (dus geen koning over een eenheidsstaat)
De steden en gewesten blijven zelfstandig (autonoom)
(De steden hebben een sterke positie door de handel. In de Nederlandse steden en gewesten heerst sinds de middeleeuwen een zeer grote onafhankelijkheid door gekochte stadsrechten: eigen bestuur/ eigen rechtspraak/ eigen godsdienst)
1477 Nederland komt in handen van de Habsburgers (Bourgondische monarchie sterft uit, geen zonen)
1515 Karel V begint zijn regeer periode
habsburgserijk is op zijn grootst dankzij de Europese expansie ook gebieden in Zuid- Amerika (Karel V is dus heerser van een wereldrijk)
De Nederlanden zijn een zeer rijk gebied en het zuiden is het meest verstedelijkte gebied van Europa
Er zijn door de Hanze steden (samenwerkingsverband tussen handelssteden) veel handels contacten met noord Duitsland en de Oostzeegebieden

Er zijn door de Hanze steden (samenwerkingsverband tussen handelssteden) veel handels contacten met noord Duitsland en de Oostzeegebieden
Havensteden hebben veel handels contact met Engeland

1517 luther begint de reformatie/ hervorming
splitsing in de christelijke kerk:
Katholieken vs Protestanten
Karel V is zeer katholiek en ziet dit als een belediging en maakt zich zorgen over de eenheid van het rijk
gaat de protestanten vervolgen
Karel V wil gaan centraliseren
Beide zorgen voor weerstand in de Nederlanden
gevolg:Nederlandse opstand

Hoofdstuk 1: Verenigd en verscheurd (1477-1555)
Middeleeuwen/Frankrijk
lange periode van oorlog en opstand
1461 Lodewijk XI
verstevigd zijn bestuur door centralisatie
ontbond alle privé legers
stelde Koninklijke rechtbanken in
Volksvertegenwoordiging/ de Staren Generaal weinig/ geen macht
de koning heeft absolute macht
hoeft geen verantwoording af te leggen of wordt niet beperkt door wetten of rechten van andere bestuurselementen (De Koning was volgens het Romeins Recht boven de wet verheven én kwam van God)
Nog niet geheel absoluut
de koning moet rekening houden met de macht van de adel en de burgerij
(In de prakrijk waren natuurlijk steden, provincies en de hoge edelen in de Provence behoorlijk zelfstandig)

Vanaf ± 1500 politiek van centralisatie in Engeland en Frankrijk

Kern:
vergroten koninklijke macht door:
Macht hoge adel beperken ( concurrenten voor de troon)
Oprichten koninklijke rechtbanken
Rechtspraak platteland door lagere adel
Verbod prive legers (geweldsmonopolie)
Vergroten ambtenarenapparaat
Uniforme regelgeving (overal dezelfde regels)
Eenheid van godsdienst (problemen door Reformatie!)

Vooral overeenkomsten tussen beide landen.
Wel belangrijk verschil: Parlement Engeland blijft van betekenis
Franse parlement (Staten Generaal) praktisch uitgeschakeld.

Europa 1600

In het kort:
Opkomst van de steden
Branbant & Vlaanderen (12e – 16e eeuw)
De Hanze steden (12e – 15e eeuw)
Verschuiving naar het Westen (13e eeuw - )

Centralisatie
Bourgondiers
Habsburgse Rijk
Opstand der Lage Landen; Staten Generaal

Imperialisme
Opkomst 15e eeuw: Spanje en Portugal


Kerk en staat
Wie heeft de macht in het land; wereldlijke macht vs geestelijke macht
Kerkhervorming
Calvijn en Luther




* betr. soevereiniteit over de Nederlanden)

Soevereiniteit over de Nederlanden (in wisselende samenstelling)
Huis van Bourgondië
Filips de Goede 1433 – 1467*
Karel de Stoute 1467 – 1477
Maria v Bourgondië 1477 - 1482
Huis Habsburg
Maximiliaan I / Margaretha van Oostenrijk 1482 - 1515
Karel V 1515 – 1555
Filips II 1556 – 1588
(vanaf 1568 opstand o.l.v. Willem van Oranje )
Republiek (vanaf 1588 soevereiniteit bij Staten Generaal)
Landsadvocaat (voorz. SG) Huis Oranje-Nassau (stadhouders)
v. Oldenbarnevelt Maurits
Frederik Hendrik
Willem II
Johan de Witt (1650 – 1672) 1e stadhouderloze tijdperk
Willem III (1672 – 1702)

De Reformatie:
De Franse koningen bleven Rooms Katholiek.
Rome en Parijs konden goed door een deur.
Uiteindelijk werden (van 1534) protestanten vervolgd.
Dit kwam doordat de koning en andere gezaghebbers zich bedreigd gingen voelen door de groeide aanhang van protestanten.
Ketters werden opgespoord en brandstapels klaargezet
Desalniettemin bleef het aantal protestanten groeien en de vervolging en onderdrukking van deze geloven werd opgeschroefd.

De Reformatie:
De Reformatie zorgde voor veel onrust in de samenleving.
De vorsten wilden (vanzelfsprekend) maar een godsdienst
dit leidde tot grote spanningen en vervolging.
Het lag wel aan de vorst in kwestie welk geloof werd gevolgd en hoe hard men tegen anders gelovigen optrad.
Onder Hendrik VIII leidde zijn onstuimige huwelijks-“beleid” zelfs tot een scheuring met Rome
ontstaan van de Anglicaanse kerk (1534)
De koning is ook geestelijk leider
gevolg: Plundering en opheffing van kloosters
Vertaling van de Bijbel in het Engels
Echter, de strekking van het geloof bleef sterk katholiek totdat Hendrik VIII werd opgevolgd door zijn 9-jarige zoon
Gedurende zijn regime werd de leer protestants

Frankrijk
Huis Valois
Frans I 1515 - 1547
Hendrik II 1547 - 1559
Frans II 1559 - 1560
Karel IX 1560 - 1574
Hendrik III 1574 – 1589

Huis Bourbon
Hendrik IV 1589 - 1610
Lodewijk XIII 1610 – 1643
(kardinaal Richelieu 1e minister)
Lodewijk XIV 1643*-1715

Engeland

Huis Tudor
Henry VII 1485-1509
Henry VIII 1509-1547
Edward VI 1547-1553
Jane 1553
Mary I 1553-1558
Elizabeth I 1558-1603
Huis Stuart
Jacobus I 1603-1625
Charles I 1625-1649
Republiek (Commonwealth & Protectorate)
O. Cromwell 1649-1658
Charles II 1660-1685
Jacobus II 1685-1688
Glorious Revolution
William III of Orange
and Mary II 1689-1702


Karel V:
Stelde een landvoogd aan om gedurende zijn afwezigheid de Nederlanden te besturen
Dit was om loyaliteitsredenen altijd een familielid
Stelde (net als de Bourgondiërs) stadhouders aan om namens hem de Gewesten te besturen
Hiervoor koos hij mensen uit de hoge adel
Habsburgse Rijk


De Habsburgers leverden vorsten aan het Duitse keizerrijk/ Oostenrijk/ het Spaanse rijk.
Zo kreeg Karel V (1515) een groot wereld rijk in handen (Duitse gebieden/ Spanje/ De Nederlanden/ Zuid- Amerika)

Bourgondische Rijk

Het Duitse Keizerrijk en Frankrijk:
De Nederlanden waren aparte staatjes (Gewesten).
De Noordelijke Nederlanden behoorden tot het Duitse Keizerrijk; de Zuidelijken bij Frankrijk
De Gewesten waren in de 14e en 15e eeuw grotendeels zelfstandig
De Gewesten werden bestuurd door de Staten (waarin edelen, geestelijken en steden vertegenwoordigd waren)
De steden waren goeddeels zelfstandig
de adel bestuurde het platteland

1.2 De Nederlanden onder de Bourgondiërs en de Habsburgers

Bij het aantreden van Karel V als vorst van de Nederlanden deed hij een aantal belofte:
Hij zou de Nederlanden niet betrekken in een oorlog
Hij zou de privileges van de gewesten en steden respecteren (bv niet de belasting verhogen zonder een bede te doen/ het te vragen)

Het feitelijke beleid van Karel V:
Hij zat altijd in geldnood (door oorlogen)
Om dit af te bekostigen voerde hij vaste belastingen in
Hij voerde de Tiende Penning in (Hiermee belaste hij onroerend goed en hief accijnzen op bier, wijn en geweven stoffen)
Ook voerde hij oorlog in de Nederlanden (voegde Friesland, Overijssel, Utrecht, Groningen en Gerle aan zijn rijk toe)
hij dwong Frankrijk afstand te doen van haar claim op de Zuidelijke gewesten (nu Belgie)
Hierdoor ontstond in 1548 de staatkundige eenheid van de zeventien Nederlanden / Het Duitse Keizerrijk en de Staten Generaal (de staten via een eed) stemden hiermee in
In 1555 Volgt zijn zoon Filips II hem op (alles lijkt oke)


Karel V:
Zette de centralisatie politiek van de Bourgondiërs voort
De Gewesten hielden echter hun privileges
Wel vormde hij drie nieuwe centrale raden (1531)
De Raad van State: Advies orgaan van Hoge Adel voor de koning
De Geheime Raad: Hoge ambtenaren en rechtsgeleerden, die wetten opstelden
De Raad van Financiën: Overleg met de Gewesten voor centen (belastingen)

De Bourgondiërs grijpen de “macht”
15e eeuw steeds meer Gewesten vallen onder de Bourgondische Kroon
De Bourgondiërs willen het bestuur meer centraliseren
Ze verplaatsen hun hof naar Brussel
Er werd een hoogste rechtbank ingesteld (recht spreken komt dus weer meer in handen van de vorst)
in 1466 werd de Staten Generaal (afgevaardigden van alle gewesten/ staten samen) voor het eerst bijeengeroepen
Met de SG maakte het hof ook afspraken over centrale belastingen

De Habsburgers krijgen de “macht”
In 1477 stierf de laatste Bourgondische koning op het slachtveld
Hij had geen zoons en zijn dochter volgende hem op
Zij trouwde met een Habsburger

Karel V:
In 1515 werd Karel uitgeroepen als heer van de Nederlanden
in 1516 erfde hij Spanje (en Oostenrijk in 1519)
Hij dankte zijn macht vooral aan het rijke en machtige Spaanse Rijk.
Reformatie in de Nederlanden:
Strenge bloedplakkaten (doodstraf voor protestanten)
In 1555 kwam openlijk protestantisme bijna niet meer voor
In gedrag hadden de meesten zich aangepast (maar niet iedereen ging meer naar de kerk ).
de kritiek bleef
De sympathie voor het protestantisme nam toe (martelaren)
En een kleine groep organiseerde eigen kerkdiensten (geheim)
Eén wijziging: de bevolking voelde steeds meer voor het calvinisme (er is maar 1 vorst en dat is God aardse vorsten mogen worden afgezet/ winst maken mag)in tegenstelling tot eerder het lutheranisme (volk moet altijd gehoorzaam zijn aan de vorst omdat zij zijn aangesteld door God)

Reformatie in Duitsland:
1517 Maarten Luther kritiek op (dogma’s/ praktijken) de Rooms Katholieke Kerk:
Aflaten waren volgens hem onchristelijk en oplichterij (je moest een aflaat kopen/ zonde zijn niet afkoopbaar alleen God kan zonde vergeven)
Het ware geloof was dat van de Bijbel (niet van hetgeen Rome dicteerde/ wat priesters, die niet goed in latijn waren, vertelde/ of wat de kerk verzonnen had)
De kerk mocht niet tussen God en de mens staan (gelovigen hebben geen priesters nodig als zij zelf de bijbel kunnen lezen)
Aanbidden van heiligen was onchristelijk (lijkt op politheisme van de heidenen)

1.3 Karel V en de Reformatie

Reformatie in de Nederlanden:
Naast Rotterdamse Humanist Erasmus, die sterke kritiek had op de Kerk (Lof der Zotheid) maar binnen de Kerk bleef, waren er ook veel “afvalligen” die zich bekeerden tot het protestantisme
Karel V trad hard tegen hen op
Onder hem werden ongeveer 1200 protestanten terechtgesteld (vergeleken met andere landen weinig)
Oorzaak: veel protestanten werden stadsbestuurder, de gewestelijke bestuurder en edelen beschermde hen.
in de Nederlanden was enige mate van tolerantie én weigerde men het recht (privilege; eigen Godsdienst keuze) uit handen te geven aan het centraal bestuur

Reformatie in Duitsland:
Luthers ideeën en prediken leidde in Duitsland tot Boerenopstanden o.l.v. predikanten, en tot onrust in de steden
Luther pleitte voor sociale gehoorzaamheid én kerkhervormingen (vond dat de opstandige gelovigen de vorsten moesten gehoorzamen)
Veel Duitse vorsten steunen Luther (Los komen van Rome en zelf leider van de protestantse kerk worden én al haar eigendommen overnemen/inpikken)
Karel V trachtte het protestantisme te onderdrukken
mislukt in 1555
Na een lange oorlog met loyale Duitse vorsten tegen de afvallige vorsten en steden gaf hij de strijd op
Vrede van Augsburg: elke Duitse vorst mag zelf bepalen welk geloof zijn onderdanen volgen

Luther nagelt zijn stellen aan de deur van de kerk in Wittenberg

Reformatie in de Nederlanden:
Calvijn:
Legde nog meer de nadruk op de Bijbel
Een mens moest sober en vroom leven en de Bijbel bestuderen
Gods plan met jou stond allang vast (enkeltje hel óf hemel)
Overheid en kerk moesten samen toezien op de gedragingen van de mensen
Maar als de overheid haar plicht jegens haar onderdanen verzaakte, kon de plicht tot gehoorzaamheid ophouden


Desiderius Erasmus (1466(?) -1536)
Nederlander
Humanist
Tijdgenoot van Luther
Was het op veel punten eens met Luther’s kritiek op de kerk
maar was niet voor een scheuring (Reden: angst voor chaos en oorlog)
Wil een hervorming van/ binnen de kerk
De Nederlanden
Erasmiaanse traditie: verdraagzaamheid, godsdienstvrijheid, vrijzinnigheid.
In de Nederlanden navolging in kringen van geleerden en regenten
Historische figuren in Erasmiaanse lijn o.a. Willem van Oranje, Johan van Oldenbarnevelt, Armenius, Johan de Witt

Holland en vrijheid van handelen
Boeren in Holland, Friesland en Zeeland konden zelf goed initiatieven nemen doordat juist in dit drassige gebied de macht van de adel beperkt was.
Deze autonomie werd onder Karel V nog verder versterkt doordat de koning de steden in ruil voor hoge belastingen een grote mate regionale autonomie gaf.
Hierdoor konden commerciële initiatieven volop bloeien
Vleeshandel, bierbrouwen, leidslaken, hennep
Waar halen we graan vandaan
Eerste bij de directe buren
Daarna uit het Oostzeegebied
De Hanzesteden zaten niet op de concurrent te wachten
Dus: oorlog, 1438-1544 zogenaamde Sontoorlogen
Omstreeks 1560 werd al genoeg graan aangevoerd om 650.000 mensen te voeden (1580 kende onze regio 400.000 inwoners)
Graan werd dus de basis voor de internationale handel (moeder negotie)
In 1530 was de Hollandse handelsvloot al groter dan die van Engeland en Frankrijk tesamen

Holland is gedwongen het basis voedsel te importeren
de gemiddelde burger moet begin 16e eeuw veel voor brood betalen
Gevolg:
Nadeel: lage groei van de welvaart
Voordeel: het lukte inderdaad graan te importeren/ handels contact met Oostzee neemt toe (handel afgedwongen in een reeks oorlogen)
Voordeel: hierdoor ontsnapte onze regio in het midden van de eeuw aan de zogenaamde Malthusiaanse schaar itt bijna geheel Europa
Door de specialisatie in graanhandel wist de Hollander voor eigen consumptie (!) de prijs van brood eind 16e eeuw het goedkoopst van heel Europa te maken

Gebrek aan goede landbouwgrond dwong de (stads-)bevolking tot andere middelen van bestaan:
Visserij
handel
nijverheid
transport (lees: scheepvaart)
Dit kon ook doordat:
Er vraag was naar goederen in ons sterk geürbaniseerde regio
Het achterland om goederen vroeg
Holland gunstig lag t.o.v. de Oostzee en Middellandse Zee
Men niet door de adel op haar nek werd gezeten (er was bijna geen adel)

Holland ontstaansgeschiedenis:
Vanaf de 12e eeuw rijst Holland op uit het sompige land
Gebieden worden ingepolderd
Stadjes ontstaan
In de 14e en 15e eeuw bleek de bewoningsstrategie niet goed te werken:
Het ontgonnen land was te drassig voor akkerbouw en wonen was d’r ook al geen pretje
Daarnaast groef men veel veen weg voor turf (dé brandstof)
Gevolgen
Veel overstromingen
Trek naar hoger gelegen gebieden (lees: de nieuwe stadjes werden op hoger gelegen gebied gesticht)
Holland:
Was het derde gewest qua inwonersaantal
De urbanisatiegraad lag nog hoger: ca 45% van 275.000 mensen,
ondanks relatief kleine steden vergeleken met Antwerpen
Vlaanderen en Brabant
Antwerpen was het economisch centrum
Eind 15e eeuw was zij niet alleen de belangrijkste stad in de Gewesten maar ook in Europa
De Portugezen brachten al hun koopwaar naar Antwerpen (vanwaar het verder werd verhandeld)
De stad werd het handels- en financiële centrum van de wereld
Het was eind 15e eeuw de een na grootste stad van Europa, met ruim honderdduizend inwoners

Vlaanderen en Brabant:
Waren in de 14e t/m 16e eeuw de economische motor van de Gewesten
In 1477 woonde meer dan 40 procent van de 2,5 miljoen mensen hier
De urbanisatiegraad was meer dan 30 procent – ongekend in de wereld
Hun handelssteden waren overzee en over land verbonden met heel zuidwest-Europa
Van de middellandse zee tot de Oostzee, Van Keulen tot de noord-Italiaanse stadstaten.
Daarnaast kwam in de 16e eeuw ook de handel met Azië/De Oost sterk op

1.4 Economie en maatschappij in de Nederlanden

Reformatie:
1500 splitsing in de Rooms Katholieke kerk
Luther heeft kritiek: ontstaan van het protestantisme
16e eeuw protestantisme splitst: lutheranen, calvinisten, anglicanen
gevolg: bloedige godsdienst oorlogen in Europa/ vervolgingen van de inquisitie/ ketter verbrandingen
Nederlandse opstand:
tachtigjarige oorlog
De Nederlanden komen in opstand tegen Fillips II
Noorderlijke gewesten werken samen/ Uni van Utrecht/ Zuiderlijke gewesten worden in genomen door Spanje
1588 ontstaan van de Republiek der zeven verenigde Nederlanden/ stichting van onze huidige staat
Gouden Eeuw:
17e eeuw in de Republiek
Ondanks de oorlog tegen Spanje groeit de Republiek uit tot 1 van de machtigste Europese staten
opbloei van: welvaart, kunst en wetenschap
De Burgeroorlog woedde voort
Het nieuwe lont in het kruitvat was de troonbestijging van Hendrik III
Hij was oud en kinderloos
Zo werd de uit Parijs ontsnapte en inmiddels weer tot het Calvinisme bekeerde Hendrik van Navarra de troonopvolger!
Dit tot razernij van alle fanatieke katholieken.
Deze fundo’s verenigden zich in de Katholieke Liga en trokken samen met Filips II ten strijde tegen Hendrik en Hendrik (van Navarra).


De Bloedbruiloft/ de nacht van Bartholomeus 1572
Vier dagen na de bruiloft raakte een belangrijke Hugenootleider gewond bij een aanslag
Daarop dreigde de Hugenoten met wraak. (Dit kon “gemakkelijk” doordat een groot Hugenotenleger net buiten Parijs haar tenten had opgezet)
Belangrijke katholieke leiders wisten de koning over te halen de belangrijkste Hugenoten in de stad te laten vermoorden, om zo een wraakneming voor te zijn.
Binnen een nacht werden tweeduizend Hugenoten, waaronder bijna alle leiders, vermoord.
In de weken daarna werden duizenden afgeslacht.
Hendrik ontsprong de dans doordat hij zich snel had bekeerd tot het katholieke geloof.

Frankrijk en godsdienst burgeroorlogen:
De 16e eeuw: bruut godsdienst geweld
Protestantisme word zeer hard aangepakt
protestantisme blijft echter groeien groeien
Onder de adel, burgers en ambachtslieden kende met name de leer van Calvijn veel aanhang
Vanuit Genève werd zelfs onder Franse vluchtelingen zending bedreven
Vanaf 1559 kregen deze Hugenoten zelfs een aantal steden in hun bezit
gevolg: Beeldenstorm , leidde tot een regelrechte burgeroorlog tussen legers en gewapende bendes o.l.v. edelen
De Calvinisten werden de baas in het Zuiden
Aan het hof was verbittering en verdeeldheid

Elisabeth

Bloody Mary

De Troon en het Geloof in Engeland:
In 1553 na de dood van Edward IV (zoon van Henry VIII) (1553) kwam Henry’s diepgelovig rooms katholieke dochter op de troon.
Zij trouwde met de latere Filips II (!)
Tevens liet zij protestanten (ketters) opnieuw vervolgen.
In drie jaar tijd liet Bloody Mary driehonderd protestanten verbranden.
In 1558 overleed zij kinderloos en werd opgevolgd door haar protestantse halfzus Elisabeth

Elisabeth:
Zij verbood alle andere kerken dan de Anglicaanse, maar vervolgde ander-gelovige niet, behalve dan dat ze een kleine boete dienden te betalen
Er bleef echter wel een spanning in het land doordat de meeste inwoners nog altijd katholiek waren
én de belangrijkste troonopvolger, Maria Stuart, katholiek was
Hier kwam een einde aan toen bleek dat Maria samen met Filips II en de paus trachtte Elisabeth te verjagen
De Spaanse troepen en schepen vielen Engeland aan maar Engeland wist stand te houden
Maria Stuart raakte haar hoofd kwijt

Hendrik van Navarra, 1589-1610

Frankrijk en godsdienst burgeroorlogen:
In 1572 leekt het even dat de Hugenoten zouden winnen
Hun leider, Hendrik van Navarra mocht een zus van de koning Karel IX trouwen.
Zo hoopte de koning op verzoening.
Echter, de paus en fanatieke katholieken waren fel tegen.

Smeekbede:
Om aan de druk op de Nederlanden een einde te maken, sloegen protestanten en gematigde katholieken de handen ineen en overhandigde de landvoogdes, Margaretha van Parma, een smeekschrift
Centraal hierin stond dat de rust alleen kon wederkeren wanneer de actieve vervolging van protestanten stopte
De landvoogdes kon dit zelf niet beslissen, maar stemde (geschrokken als zij was) in met matiging tot nadere orders uit Madrid. Gevolg:
De protestanten kwamen bovengronds en gingen in hun hagenpreken fel tekeer dé Kerk.
Gevolg: De Beeldenstorm

oorzaak 1:
centralisatie politiek:
Drie centrale Raden (bestaande uit hoge adel en juristen) Die gezamenlijk met de Landvoogd bestuurde
Deze bestuurlijke verandering wijzigde de machtsverhoudingen zeer tegen de zin in van de steden, die alleen maar meer vrijheid wilde/eisten


Opstand in de Nederland (1566-1576)

Pacificatie van Gent, 1576:
Men hoopte gezamenlijk de vijand te verslaan
In Holland en Zeeland werd het calvinisme (tijdelijk) de enige toegestane godsdienst
Maar, werd wel vastgelegd dat één ieder gewetensvrijheid had; niemand mocht dus om zijn/haar geloof worden vervolgd
De Pacificatie hield echter niet lang stand:
door De komst van een nieuwe landvoogd ( de zoon van Margaretha)met verse troepen
Onderlinge verdeeldheid tussen de Gewesten

Geuzen

Op 1 april veroverde de watergeuzen ( per ongeluk/ de wind stond verkeert) Den Briel
Deze verovering werd opgedragen aan Willem van Oranje, hetgeen hij aanvaarde
Gesterkt door deze veroveringen grijpen in veel Zeeuwse en Hollandse steden de Calvinisten de macht
Waarna Spaanse troepen (vaak niet succesvol) trachtte de steden te heroveren
Steden in het Oosten en Zuiden volgden na een bezoek van Willem
Echter, doordat steun van Hugenoten uit Frankrijk uitbleef werden de meesten weer heroverd, waarna de gruwelijkheden niet uitbleven (Spaanse troepen nomen vreselijk wraak op de stads bevolking)
Deze troepen zorgden ook voor veel ellende op het platteland
Als gevolg hiervan sloten steeds meer steden/Gewesten zich aan bij de Opstandelingen
Pacificatie van Gent, 1576

Aanleiding:
Beeldenstorm (1566)
De landvoogdes wist de orde op praktische wijze te herstellen.
Echter, voor Filips was de maat vol en stuurde Alva naar de Gewesten (1567)
Instellen van de Tiende Penning

Oorzaken:
Streven naar Centralisatie
Oplegging RK godsdienst
Striktere beleid van Filips II i.t.t. zijn vader; hij trachtte de handelingsvrijheid van de Gewesten en steden (steeds verder) in te perken

De landvoogdes wist de orde op praktische wijze te herstellen.
Echter, voor Filips was de maat vol en stuurde Alva naar de Gewesten (1567)
Kwam met tienduizend geharde soldaten naar de Nederlanden en wilde het calvinisme uitroeien
Stelde de Raad van Beroerten (de Bloedraad genoemd) in
Deze moest (mogelijke) opstandelingen sporen en veroordelen
1100 mensen werden geëxecuteerd.
Zelfs twee mannen van Hoge Adel (de graven van Egmond en Hoorn) verloren hun hoofd door deze raad
Tevens stelde hij de Tiende Penning in
Op alle handel tien procent belasting

oorzaak 2:
religieuze eenheid;
alleen de RK kerk
Zowel vader als zoon lieten daarom afvalligen (lees: protestanten) vervolgen
Eerst werden er plakkaten uitgevaardigd
De lokale bestuurders moesten deze vervolging uitvoeren
Daarom moest de brandstapel; kerker; pijnbank in actie komen
Echter, de lokale bestuurders lapte dit aan hun laars
redenen:
Er waren al veel protestanten; ook onder de bestuurders
Men vond deze gang van zaken een inbreuk op de eigen rechten
Men vond verdraagzaamheid veel belangrijker dan vervolging

In eerste instantie vluchtte velen voor Alva en zijn troepen.
met name adel en belangrijke burgers
Echter, ook hierdoor werd het verzet geboren
Twee soorten verzet:
Het reguliere verzet van Willem van Oranje en zijn broers, die troepen op de been brachten
Verzet van de Geuzen, aanhangers van Willem die in eerste instantie zelfstandig opereerden
Vlucht en Verzet
oorzaken van de opstand
Willem van O
Admiraal Lumey van de Watergeuzen
Ferdinand Alvarez de Toledo
(Hertog van Alva)
Raad van Beroerten
De Republiek bestond uit een groot aantal stedelijke en regionale economieën, die elkaar beconcurreerden:
Met vestigingsgunsten
Elkaars infrastructuur te blokkeren (vb. directe Rotterdam-Amsterdam verbinding werd geblokkeerd door tussen liggende steden)
Exportbeperking opleggen aan handelaren
Boeren tot winkelnering dwingen in de stad
Gilden greep te laten houden op de nijverheid (van plaats tot plaats varieerde de invloed van het gilde sterk)

De handel in het Westen groeide sterk.
Naast de Oostzeehandel werd ook de Europese handel van Antwerpen gekaapt.
Mede door het afsluiten van de Schelde
De vlucht van ambachtslieden en handelaren naar het Noorden
Zo werd Amsterdam het nieuwe financiële hart van de wereld en Leiden de grootste textielstad van Europa
Daarnaast groeide de commerciële landbouw , de steenbakkerijen en de nijverheid die samenhing met de scheepsvaart.


Het begin van de Gouden Eeuw
De Opkomst van het Westen

Antwerpen en andere zuidelijke steden verarmde sterk doordat:
Antwerpse financierders flinke sommen geld aan Filips moesten lenen en niet terugkregen
muitende Spaanse soldaten de steden en vooral Antwerpen gruwelijk plunderden
veel (veelal geschoolde en welvarende) inwoners naar het Noorden vluchtten
de Hollanders en de Zeeuwen de Schelde afsloten
Economische kracht
van het Zuiden

Op bestuurlijk niveau was er wel een verbondenheid tussen kust- en landprovincies.
Economisch daarentegen nauwelijks.
In Holland ontstaat vanaf de 15e eeuw reeds een overlegcultuur tussen steden, Gewesten en binnen waterschappen
Kern: elkaar nodig hebben en compromissen sluiten

De Republiek bestond eigenlijk uit twee delen:
De kustprovincies (gericht op handel over zee)
de landprovincies (gericht op handel met het Europese achterland)
(Hanze steden raken hun macht kwijt)

Holland en Zeeland lijden eerst sterk onder de oorlog
langzamerhand verplaatst de strijd zich naar het Oosten en het Zuiden (1576).
Voor Holland, Zeeland en Friesland betekende dit welvaart, voor het Oosten, Brabant en Vlaanderen ellende
De bevolking van Holland groeide door:
(1514-1575 > 275.000 naar 400.000
1575-1622 > 400.000 naar 672.000)
Antwerpen en andere zuidelijke steden liepen leeg:
In 1585 nam de Antwerpse bevolking dramatisch af: 100.000 naar 42.000


Het begin van de Gouden Eeuw
De Val van Antwerpen

Het verbond tussen de Gewesten (de Pacificatie) is tijdelijk
De voornaamste oorzaak was de godsdienstige verdeeldheid
Willem was er niet in geslaagd radicale katholieken (Zuiden) en radicale protestanten (Noorden) tot elkaar te brengen
Zijn voorstel tot religievrede (juli 1578) werd zowel door het Noorden als het Zuiden afgewezen
In 1579 sloten de Zuidelijke Gewesten de Unie van Atrecht en onderwierpen zich weer aan Filips II (onder lichte dwang)
De Noordelijke Gewesten vormde de Unie van Utrecht (1580)

Stichting van de (calvinistische) Republiek (1576-1588)
Willem wilde de Gewesten aan laten sluiten bij de hertog van Anjou ( de broer van de Franse Koning, De Franse vorst was de natuurlijke tegenhanger van de Spaanse kroon)
In 1580 verklaarde Filips Willem ook vogelvrij en zette een prijs op zijn hoofd
De Gewesten zeggen hierna ook definitief hun vertrouwen in Filips op:
In 1581 schrijft Willem het Plakkaat van Verlatinge
(een unieke daad; men kon niet anders! Filips was gewoon een slecht vorst! voor de Nederlanden)
In 1580 werd Willem door Filips in de ban gedaan
In 1584 vermoord/geliquideerd
Na de moord op Willem werd de Graaf van Leicester – een vertrouweling van Elisabeth – landsheer, maar dit leverde meer problemen op dan steun
De westen blijven op zoek naar een Vorst (alleen dan gerechtigd om een land te zijn)
Vanaf 1588 staan de Gewesten alleen
Gewesten gaan zichzelf besturen in de Staten- Generaal
De Republiek der Zeven verenigde Nederlanden
De Opstand verloopt niet goed
Parma (opvolger van Alpha) had Vlaanderen en Brabant heroverd en grote delen van Oost- en Noord-Nederland onder de voet gelopen.
Echter, FilipsII gaf op dat moment de voorkeur aan een aanval op Engeland.
30.000 soldaten zouden door de Armada vanuit Vlaanderen worden overgezet.
Zo kregen de Gewesten een zeer bruikbare time out om orde op zaken te stellen (mazzel voor de opstand)

Verdraagzaamheid:
Volgens Willem van Oranje was dit de sleutel tot orde in de samenleving
De Gereformeerden (de Nederlandse calvinisten) waren dit echter niet met hem eens
In alle steden waar zij aan de macht kwamen werd de katholieke mis verboden, katholieke geestelijke vervolgd en/of vermoord en de kerken overgenomen
Zo legde een klein deel der bevolking (10% in 1588) het land haar wil op.
Maar daar komt bij dat het juist deze fanatiek gelovigen ook de meest overtuigde opstandelingen waren.
Zo volgden ook de meeste (niet-gereformeerde) bestuurders (lees: regenten) de lijn van het verbieden van andere kerken dan de Gereformeerde

Gewetensvrijheid:
Er was in de Republiek geen godsdienstvrijheid, maar wel gewetensvrijheid.
Het calvinisme werd niet dé staatsgodsdienst maar zorgde er wel voor dat je goede functies/ betrekkingen kon krijgen.
Per stad verschillende het optraden in hoe om te gaan met de godsdienst in het openbaar nog al
Op het platteland werden veel katholieken gemeenschappen beschermd door edelen
Het aantal calvinisten groeide door immigratie (Zuiden en Frankrijk).

Handelskapitalisme
Start kolonisatie
Handel tussen werelddelen neemt sterk toe
Ontdekkingsreizen spelen een belangrijke rol

Gouden Eeuw
De Republiek wordt een wereldmacht
De Republiek floreerde op alle maatschappelijke fronten

Wetenschap
Grote natuurwetenschappelijke ontdekkingen
Vele ontdekkingen die werden toegepast bv. in de scheepsvaart

Absolutisme
Lodelijk XIV, L’etat, c’est moi (de staat dat ben ik)
Ook andere staten kende absolute monarchen

Burgeroorlog in Engeland, godsdienstvrede in Frankrijk
Engeland
Onder Jacobus I werd Groot-Brittannië “uitgevonden” en een nieuwe samengestelde vlag geïntroduceerd
Onder zijn bewind ontstonden er spanningen tussen puriteinen (Britse Calvinisten) en de koning (die vond dat hij de macht van God had gekregen)
Onder zijn opvolger Karel I liepen deze spanningen nog verder op (1640).
Pas na elf jaar riep hij het parlement bijeen, én dit voor nieuwe belastingen op een opstand in Schotland de kop in te drukken
Het parlement weigerde
In een noodgreep om zijn macht te behouden, huwde hij zijn dochter uit aan de zoon van Stadhouder Willem Frederik.
In de hoop op steun uit de Republiek, maar die kan niet.
Daarna trachtte hij de Lagerhuisleden te laten arresteren, maar dit mislukte, waarna hij uit London werd verjaagd en de burgeroorlog startte
In 1645 verslaat Cromwell (leider van de calvinisten) de troepen van de koning.
De koning kreeg huisarrest in London.
Toen echter de spanningen weer opliepen besloot het parlement hem maar te onthoofden.

Frankrijk:
Na de ondergang van de tweede Armada liet koning Hendrik III veel fanatieke katholieke leiders vermoorden.
Hendrik werd vermoord door een fanatieke monnik
1589 de protestantse Hendrik van Navarra komt op de troon
Dit leidde echter tot onenigheid onder de katholieken, wie dan wel koning moest worden.
Tegelijk trachtte Filips II greep te krijgen op de ontwikkelingen.
Zo stuurde hij troepen naar Parijs en wilde zijn dochter op de troon zetten.
De Hendrik besloot opnieuw katholiek te worden en kreeg zodoende de gematigde katholieken achter zich en kon naar Parijs
Daarna volgende geleidelijk alle katholieke edelen
In 1598 maakte hij een einde aan de godsdienstoorlogen: Edict van Nantes (protestantisme word toegestaan/ katholieke geloof is hoofd godsdienst)

Hendrik en Filips sloten vrede
Er was geen geld meer
Voor Frankrijk brak een periode van rust aan
In 1610 werd Hendrik vermoord door een fundo monnik.
De nieuwe koning Lodewijk XIII liet het regeren en het neerslaan van de hugenoten opstand over aan de gematigde Katholieke kardinaal Richelieu
Ook gebood de koning dat edelen geen privélegers en forten meer mochten bezitten.
De staatsinrichting:
De Republiek werd door de Staten Generaal bestuurd (Vanuit Den Haag/ Ridderzaal)
gaat over:
Buitenlandse politiek
Defensie (Staatse leger)
Centrale belastingen op handel (in- export)
Bestuur Generaliteitslanden (veroverde gebieden, Limburg en Brabant)
Het Bestuur:
De Republiek was een statenbond
Het hoogste gezag lag bij de zelfstandige staten
De kosten voor het Staatse leger werden volgens een vaste verdeelsleutel door de afzonderlijke gewesten opgebracht
Men vergaderde het gehele jaar door, dit in tegenstelling tot de vroegere Staten-Generaal in de Republiek.
In de Staten-Generaal had ieder gewest één stem
in de praktijk was die van Holland overheersend, doordat:
zij de meeste inwoners had
de sterkste economie had
de meeste belasting betaalde
Redding voor de republiek:
Filips vocht op teveel fronten (Tegen de Engelsen, de Franse Hugenoten en Duitse protestanten)
de twee spaanse Armada’s gaan ten onder
Het geld raakte meerdere malen op
Tegelijkertijd wist de Republiek zich militair op te richten:
Prins Maurits vormde een krachtig leger
Vanaf 1588 werd stad na stad heroverd
gevolg: 1597 een aaneengesloten gebied
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (Holland, Zeeland, Utrecht, Overijssel, Gelderland, Friesland n Groningen)
Men sloot bondgenootschappen (Het Drievoudig Verbond was niet alleen vanuit militair oogpunt belangrijk, maar betekende ook internationale erkenning)
De eerste twintig jaar van de Republiek
De stadhouder:
Hij was in dienst van de staten (dus feitelijk ambtenaar)
De opperbevelhebber van vloot en leger (dus belangrijk in tijden van oorlg)
Benoemer van bestuursfuncties in een aantal de steden
De Raadspensionaris/ Landsadvocaat:
Adviseur van de staten (financieel/ juridisch)
Woordvoerder van de staten, dus een soort regeringsleider
Bestuurlijke strijd om de macht:
Verdeling van de macht
In theorie werd de Republiek bestuurd door een groot aantal regenten
In de praktijk waren twee bestuurders het belangrijkst:
De Stadhouder
De raadspensionaris
Vrede tussen Spanje/ Engeland/ Frankrijk
nieuwe koning van Spanje (Filips III) richt zich weer op de Republiek
sterke weerstand en geldgebrek leidde tot vredesbesprekingen
1609 Twaalfjarig Bestand/ tijdelijk neerleggen van de strijd
Een vrede zat er niet in
komt doordat beide partijen godsdienstvrijheid eisten aan weerszijde van de noordzuidgrens en geen van beide wil dit voor de ander
Na de moord op Willem zorgde Johan van Oldebarnevelt ervoor dat Maurits stadhouder werd (goede vriend van Willem en een vader figuur voor Maurits)

Maar tijdens het Twaalfjarige bestand ontstond er een machtsstrijd tussen beide mannen, hetgeen bijna tot een burgeroorlog leidde
1640 De Spaanse koning wilde vrede met de Republiek
Frederik wilde het liefst nu doorvechten en samen met Frankrijk de Zuidelijke Nederlanden verdelen
meerderheid van de Gewesten wilden het sterke Frankrijk liever niet als buurstaat
De Spaanse Nederlanden waren dus een buffer (plek waar je vecht)
In 1648 werd de Vrede van Münster gesloten
De Republiek werd internationaal als onafhankelijk gezien
De Republiek behield de door haar veroverde gebieden in het Zuiden Brabant en Limburg (de generaliteitslanden)
Laatste oorlogsjaren

1621 einde Bestand
oorlog hervat
De eerste jaren van de oorlog verliepen slecht voor de Republiek
Vanaf 1625 ging het weer beter
Spanje had weer te weinig geld
Het leger werd onder Frederik Hendrik (halfbroer van de in 1625 overleden Maurits) weer versterkt
Hij verdreef de Spanjaard uit Gerle en Overijssel
In 1629 kwamen de Spanjaard nog een keer sterk terug
Maar in hetzelfde jaar veroverde Frederik een groot stuk van Brabant en Maastricht en omgeving
In 1635 kwam Spanje weer in geldnood, door strijd tegen Frankrijk
En daarnaast kwamen Catalonië en Portugal in opstand
Spaanse koning wil vrede met de Republiek


Tegenstellingen 1:
natuurlijk speelde het hebben van de macht een grote rol (godsdienst werd hier voor gebruikt)
Machtsstrijd tussen Maurits en Van Oldenbarnevelt
Machtsstrijd tussen de gewesten (Maurits) en Holland (Van Oldenbarnevelt)
Holland vond dat ieder gewest zelf moest beslissen over de godsdienst kwestie
De andere gewesten vonden dat de Staten-Generaal moest bepalen dat de strengere godsdienst de beste was
In 1617 Van Oldebarnevelt schrijft dan dat de Staten- Generaal de soevereiniteit van de gewesten aantastte
Van Oldenbarnevelt vind dat de steden troepen mogen inhuren
Hollandse steden richten zelf een leger op
Een burgeroorlog dreigde (lees: een oorlog met het Staatse Leger o.l.v Maurits).
Maar Maurits handelde snel en liet op 29 augustus 1618 Van Oldebarnevelt arresteren
zijn troepen alle arminiaanse regenten uit de stadsbesturen zetten
Intussen kwam de nationale synode bijeen
Op 6 mei 1619 verklaarde de synode dat de ideeën van Arminius vals waren
Op 9 mei werd Van Oldebarnevelt ter dood veroordeeld
Het vonnis voltrok zich drie dagen later voor de Ridderzaal te Den Haag

Tegenstellingen binnen de Republiek:

Door het twaalfjarig bestand ontstaat er rust
interne spanningen worden weer zichtbaar
Arminius versus Gomarus (beide hoogleraar in Leiden)
Armenius was Gods genade gedurende het leven van een mens altijd een mogelijkheid
Gomarus (orthodox) ging echter uit van de predestinatie (je lot staat al vast)
predestinatie versus de vrije wil en eigen verantwoordelijkheid van de mens
Overal kozen regenten partij
Van Oldebarnevelt was een arminiaan en Maurits een gomarist.
Zo ontstond er een echte machtstrijd


Van Twaalfjarig Bestand naar Vrede van Münster

Johan van Oldebarnevelt
1547-1619

Financiël:
Oprichting van de Amsterdamse wisselbank (1609)Bewaren van geld, wisselen en overboeken
Oprichting van de koopmansbeurs, Handel in goederen, aandelen
Afsluiten van verzekeringen
Uitgave van een prijscourant (1613)
Familiebedrijven konden uitgroeien tot hele bedrijfstakken, controle van (een deel) de handel betekende

Eind 16e eeuw is de Republiek centrum van de wereldhandel
Komt door:
Oostzeehandel/ de moedernegotie
De vraag naar producten uit deze regio bleef groeien
vooral Frankrijk en Spanje hadden graan nodig
Ondanks de Tachtigjarige oorlog ging de handel gewoon door
Spanje had te maken met mislukte oogsten en hongersnood
En de Republiek kon zo weer veel zilver verdienen (Zuid-Amerika)
Vrachtvaart op alle zeehavens van de Oostzee tot en met Italië
Nieuwe handel in luxe artikelen (specerijen, dure stoffen, olijfolie etc etc)
nemen zeer routes naar Azië van de Portugezen over
De Gouden Eeuw (Centrum van de wereldhandel)

WIC: (1621) Een multinationaal met vergaande bevoegdheden
In eerste instantie opgericht voor Kaapvaart
Een publiekprivate organisatie:
Kreeg soevereine rechten
Oorlog, verdragen sluiten, fortenbouw, bondgenootschappen
Handelsmonopolie
Maar teveel concurrentie
Zwaar bewapende schepen
Aandelen uitgifte voor opzetten van campagnes
Ontstaan driehoekshandel


VOC: (1602) Een multinationaal met vergaande bevoegdheden
Ontstaan uit de zogenaamde voorcompagnieën
Een publiekprivate organisatie:
Kreeg soevereine rechten
Oorlog, verdragen sluiten, fortenbouw, bondgenootschappen
Handelsmonopolie
Zwaar bewapende schepen
Aandelen uitgifte voor opzetten van campagnes


Karel II was een bewonderaar van zijn neef Lodewijk XIV
Hij wilde zelf ook absoluut vorst worden
Maar hij was financieel en politiek afhankelijk van het parlement (Hij kon geen grote parties organiseren)
Hij mocht geen belastingen heffen zonder toestemming van het parlement
Dit maakte hem pro-Frans (leidde tot een geheim verdrag met Lodewijk XIV in 1670)
Frankrijk had namelijk vlak daarvoor geprobeerd de zuidelijke Nederlanden en de Republiek deels te veroveren, wat mislukte. De Republiek eiste samen met Engeland (lees: het parlement) dat Frankrijk inbond.
Gefrustreerd deed Lodewijk dit ook maar hij zwoer wraak
Daarom kocht hij Karel om
Karel zou in het geheim de vloot en het leger uitbouwen en gezamenlijk zouden ze de Republiek aanvallen.

Engeland en Karel II:
1658 Cromwell dood
Zijn zoon volgde hem op maar werd binnen een jaar al aan de kant geschoven
Opnieuw dreigde de burgeroorlog, maar het sterke in Schotland gelegerde legeronderdeel trok op naar London en haar commandant riep het parlement bijeen.
Het Parlement herstelde de monarchie – de Restauratie
1660 Karel II word koning
(Om dit heugelijk feit te vieren groef de bevolking op de sterfdag van Karel I het lichaam van Cromwell op en hing het aan een galg en onthoofde het daarna op dezelfde plek waar Karel I was onthoofd – amen!)

Engeland en Cromwell:
Na de onthoofding van Karel I blijft het onrustig
Delen van het leger weigerden de wapens neer te leggen
eisten:
afschaffing van de standensamenleving
mannelijk kiesrecht
Daarnaast braken er opstanden in Schotland en Ierland uit
Cromwell walste alle opstanden plat
Hij zag zichzelf alles redder van de natie
In 1653 stuurde hij het parlement naar huis en werd de Lord Protector
Hij trachtte van Groot-Brittannië een puriteins land te maken (Geen sport of ander volksvermaak/ wel strikte zondagsrust/ hij maakte zichzelf er niet populairder op)
Frankrijk en de Zonnekoning (het geloof)
In 1685 trok Lodewijk het Edit van Nantes in
geen godsdienstvrijheid meer/ Lodewijk XIV heeft een afspraak met de katholieke kerk: in ruil voor bescherming en afschaffing van het protestantse geloof krijgt hij vol macht als afgevaardigde van God)
Hugenoten vluchtten naar de Republiek (en naar Amerika)
Zijn status was direct verbonden met de standenmaatschappij
God heeft de samenleving gecreëerde en dus ook je plek bepaald/ koning hoeft zich aleen aan God te verantwoorden/ volk moet hem kritiekloos gehoorzamen
De Zonnekoning: Alles draaide om hem zoals de planeten om de zon draaien
Het volk is er om de koning te dienen

Frankrijk en de Zonnekoning (het absolutisme)
Lodewijk neemt alle taken op zich
vertroud de adel niet/ gaat hen macht ontnemen en eigen macht vergroten
zorgt voor een sterk ambtenaren apparaat
Bouwde Versailles om meer greep op de adel te krijgen/ vertoning van macht
Daarnaast bouwde hij een sterk nationaal leger (Het werd verviervoudigd/Hoge edelen kregen geen rol meer)
Het werd het sterkste leger van Europa
Zijn economisch beleid werd gekenmerkt door het mercantilisme (Subsidies voor eigen bedrijven en invoerrechten/-verbod op import)
Op deze wijze kon Lodewijk geld vergaren voor zijn beleid

Frankrijk en de Zonnekoning (de eerste jaren):
Op vierjarige leeftijd volgde Lodewijk XIV zijn overleden vader op
bleef 72 jaar koning (1643).
Hij maakte van Frankrijk een absolute monarchie
Het begin van zijn koningschap was zeer onrustig
Plunderende troepen
Edelen wilden een eind maken aan de centralisatie en versterkte greep van de vorst en kwamen in opstand (de fronde)
Lodewijk en zijn moeder vluchtten uit Parijs
Pas in 1653 én toen de bevolking de chaos zat was kon hij zijn greep op het land weer verstevigen
In 1661 overleed de eerste minister; Lodewijk verving hem niet maar nam zelf de taken op zich

Gouden Eeuw:
De Republiek wordt een wereldmacht
op alle maatschappelijke fronten ontwikkeld de Republiek zich snel

Absolutisme:
Lodelijk XIV, L’etat, c’est moi (de staat dat ben ik)
Ook andere staten kende absolute monarchen

Verlichting:
Rationeel denken
Op alle terreinen van de maatschappij

Trans-Atlantische slavenhandel:
Voor eigen plantages in Suriname
Voor internationale handel





Buitenlandse politiek:

Johan de Witt gaf als raadspensionaris leiding aan de Buitenlandse politiek
Centraal stonden hierbij de Hollandse belangen zoals een sterke handel en de hiervoor noodzakelijke sterke vloot
Het Land leger werd verwaarloosd
Tevens trachtte hij met verdragen de concurrenten Engeland en Frankrijk tegen elkaar uit te spelen
In 1662 een verdrag met Frankrijk, waarbij men beloofde geen oorlog te voeren en elkaars handelsbelangen te respecteren


Staatsgezinden vs Orangisten:

Het 1e SLT duurde tot 1672
Het bestuur lag geheel bij:
lokale regenten
Raadspensionaris Johan de Witt
Echter langzamerhand kwamen twee regenten groepen steeds meer tegenover elkaar te staan:
De Staatsgezinden ( Johan de Witt) vs de Oranjegezinden.
Waarom de Staatsgezinden geen stadhouders meer wilde:
Oorlogszuchtig
Monarchale neigingen
Kostte veel centen, zo’n leger op de been houden
Erfelijkheid van de job werd gezien een bedreiging van vrijheid
Orangisten vonden:
dat de stadhouders de Republiek bijeen hielden
zorgde voor bescherming van buiten af


Na het overlijden van Frederik Hendrik werd zijn zoon Willem II stadhouder.
Ook hij wilde veel macht, een groot leger en oorlog
de Hollandse Staten lagen dwars
Dus liet hij zijn politieke tegenstanders in Den Haag arresteren
Daarna probeerde hij Amsterdam te overvallen
lukte niet
Maar door de dreiging van zijn troepen bond Amsterdam wel in en de belangrijkste tegenstanders in het bestuur lagen er uit.
Lang heeft Willem niet kunnen genieten van zijn succes, want kort daarna overleed hij aan de pokken.
Zijn zoon kon in theorie opvolger worden, maar de Staten Generaal o.l.v. Holland benoemden geen nieuwe stadhouder meer.
Het Eerst Stadhouderloze Tijdperk
Strijd met Engeland:

Het sterk opkomende Engeland werd in de tweede helft van de 17e eeuw de grote concurrent
In 1651 nam het Britse parlement de Acte van Navigatie aan
Buitenlandse schepen mochten alleen nog maar in eigen land vervaardigde goederen in Britse havens brengen
In de maanden daarna werd menig schip uit de Republiek gekaapt
1652: dit leidde tot de Eerste Engelse Oorlog
De Nederlanders leden behoorlijke verliezen, doordat de vloot nog niet op oorlogssterkte was. Maar ook de Engelse handel liep een flinke deuk op.
In 1654 sloot men vrede.
Echter in 1665 brak de Tweede Engelse Oorlog uit, nadat Nieuw-Amsterdam was ingenomen.
Nu was de Staatse vloot wel op volle sterkte en verpletterde de Engelsen.
Hollanders zetten echter niet door, omdat men de Engelsen nodig had als bondgenoot tegen Frankrijk.
De Engelsen mochten New York houden en wij Suriname, een op dat moment veel interessanter gebied (denk aan driehoekshandel)

Stadhouder-koning Willem III: Coalitieoorlogen
Van 1688 tot 1697 werd Frankrijk van alle zijden aangevallen
Spanje, Oostenrijk, Engeland en de Republiek leverden strijd tegen Frankrijk.
Bij de Vrede van Rijswijk verloor Frankrijk Luxemburg en haar veroveringen in de Zuidelijke Nederlanden.
De Republiek mocht in de Zuidelijke Nederlanden troepen legeren
In 1701 brak er opnieuw oorlog uit
De Republiek, Oostenrijk en Engeland vochten tegen Frankrijk.
Het strijdtoneel in de Zuidelijke Nederlanden – het slachtveld van Europa – stopte in 1713.
Willems missie was geslaagd, ook al maakte hij zelf het einde van de laatste oorlog niet mee. Frankrijk’s macht in Europa was ingeperkt.
Stadhouder-koning Willem III : Glorious Revolution 2
Ook in Engeland ging het niet zoals Willem het wilde
In 1685 betrad Jacobus II de troon, zijn schoonvader dus
De katholieke Jacobus bleek een vervent aanhanger van Lodewijk
Dus dreigde er een nieuwe Frans-Engelse aanval.
Gelukkig was ook het Engelse parlement geen fan van Jacobus
Hij verving veel protestantse bestuurders voor katholieke. Dit ging veel parlementsleden te ver
Zij gingen naar Willem en vroegen hem zijn schoonvader te verjagen (1688)
Willem verzamelde een invasievloot. Na de landing braken er overal antikatholieke rellen uit. De weg naar London lag open.

Stadhouder-koning Willem III: Glorious Revolution 1
Willem III richtte zijn aan vooral op de internationale politiek
Lodewijk XIV zou de vijand blijven
Zijn levensdoel was het protestantisme en de Republiek beschermen
Deze twee zaken leidde tot de coalitieoorlogen, waarbij het doel was de macht van Frankrijk in te perken.
Uit strategische overwegingen huwde hij Maria Stuart, de erfgename van de Engelse troonopvolger (dus dicht bij het vuur)
Echter, de Hollandse Staten dwongen Willem tot vrede met Frankrijk.

(Wat de zaak nog frustrerender voor hem maakte, was dat Lodewijk doodleuk het prinsdom Orange en Luxemburg innam Tel hierbij op het schrappen van het Edict van Nantes, en Willlem was helemaal klaar met Lodewijk (1685)!!)

Stadhouder-koning Willem III: Macht binnen de Republiek
Willem III kreeg meer macht dan zijn voorgangers
Hij kon grote aantallen regenten aan de kant zetten en laten vervangen door meer Oranjegezinden.
Hij werd ook stadhouder van de het heroverde Utrecht, Gelre en Overijssel. Hier benoemde hij voortaan alle belangrijke regenten.
hij respecteerde de soevereiniteit van de Staten.

Stadhouder-koning Willem III/ Terugkeer van de stadhouder:
Het Rampjaar 1672
De internationale diplomatie van De Witt was werkte niet
Een gecombineerde Engels-Frans leger viel de Staatse vloot aan.
deze hield o.l.v. Michiel de Ruyter stand
Het zwakke landleger werd in de oostelijke provincies verslagen door de Fransen en de Bisschop van Munster
Staats leger trok zich terug tot achter de Hollandse Waterlinie.
De Witt werd gedwongen af te treden en werd vlak daarna (samen met zijn broer) vermoord door de Haagse burgers.
Willem III werd benoemd tot stadhouder en bleek evenals eerdere Oranjes een kundig legeraanvoerder te zijn

De Republiek verliest haar voorsprong (1648-1702)
De macht in Engeland en de Republiek
In 1689 werden Willem en Maria uitgeroepen tot koning en koning.
(Zijn schoonvader liet Willem naar Frankrijk ontsnappen)
Engeland werd door het aannemen van de Bill of Rights een parlementaire democratie, waarin de volksvertegenwoordiging het laatste woord had.
Engeland en de Republiek werden in een personele unie verenigd.

Stadhouder-koning Willem III
Willem III veranderde de tactiek en zocht bondgenoten
Holland en Zeeland hielden achter de Waterlinie stand
De Republiek vond bondgenoten tegen Lodewijk XIV ( te weten Oostenrijk, Pruisen en Denemarken)
Nu moest Frankrijk haar troepen spreiden.
Munster stapte uit de oorlog.
En Willem zette de strijd voort tegen Lodewijk, maar nu in de Zuidelijke (Spaanse) Nederlanden (1674).
Tevens werd de Engelse Koning door het parlement gedwongen de strijd te staken.

Het einde van de Gouden Eeuw : Economische teruggang

Het Rampjaar 1672 maakte duidelijk waar de Republiek stond
de economie bleef goed draaien
maar de concurrenten Engeland en Frankrijk haalden de Republiek in.
De Republiek ondervond grote hinder van mercantilistische maatregelen:
Acte van Navigatie (1651)
Invoerheffingen door Lodewijk XIV
Denemarken (lees: Noorwegen) en Zweden voorboden de export van onbewerkt hout
Daarnaast nam de internationale handel van andere landen (ten koste van de Hollandse handelaren) ook toe.
dit ook gold voor de opkomende visserij van de Schotten en Scandinaviërs.

De Republiek verliest haar voorsprong
Het einde van de Gouden Eeuw: Het Bestuur
Na de dood van Willem III werd wederom geen stadhouder benoemd
het Tweede Stadhouderloze Tijdperk (45 jaar lang).
De Staten Generaal kromp het leger en de vloot in.
Toch slaagde zij er niet in de schuldenlast naar beneden te brengen.
Oorzaak:
De machthebbers (regenten) profiteerden juist van staatsschuld (bezit obligaties).
De Republiek werd onmachtig, en wel zodanig dat zij midden 18e eeuw een neutraliteitspolitiek ging voeren
In de 18e eeuw kreeg de Republiek dan ook een aantal maal met een invasie van buitenlandse troepen te maken.
Zij bepaalde niet meer haar eigen internationale koers

Het einde van de Gouden Eeuw: Ondraagbare schuldenlast
Het voeren van de vele oorlogen kostte enorm veel geld
Om dit te dekken gaf de staat obligaties uit
En hief zij hoge belastingen
Hiervan profiteerden de elite, die de obligaties opkochten en veel jaarrente vingen
De gewone bevolking betaalde de rekening
In 1715 kon de staat echter de lasten niet meer dragen en werden de rentebetalingen gestopt
De Republiek was feitelijk failliet
De elite bleef echter onverminderd zeer rijk

Sommige bedrijfstakken gingen snel ten onder.
Het probleem van een vermindering van de handel is dat dit een sneeuwbaleffect kent binnen allerlei bedrijfstakken.
Minder handel is minder nijverheid!

Niet alle bedrijfstakken gingen achteruit:
VOC bleef groeien, ondanks sterke concurrentie van Engeland
Full transcript