Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Untitled Prezi

No description
by

Tebriz Haciyev

on 28 March 2013

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Untitled Prezi

Cümle nedir ?? Mürekkeb cümle Hemcins üzvlü cümleler Cümle Cümle insanlar arasında fikir mübadilesinin vasitesidir. Ayrı-ayrı sözlerle yanası, söz birlesmeleri de cümleye daxil olur. Söz birlesmesinden ferqli olaraq cümlenin bas üzvlerden ibaret qrammatik esası olur.
Cümle bitmis fikir ifade edir. Cümle vasitesile bir is ve hadise haqqında melumat verilir, bir sey sorusulur, bir ise tehrik edilir. Heç bir söz ve ya söz birlesmesi cümle sekline düsmeden bitmis fikir ifade ede bilmez. Meselen: dagların qarı, seherin açılması ve s. kimi birlesmelerde yalnız ayrı-ayrı esya ve hadiselerin adı çekilir, onların haqqında bitmis fikir söylenilmir.
Bulaqın suyu serindir. Hava getdikce soyuqlasır. Beh-beh nece gözel havadır. – cümlelerinde ise bir sey haqqında melumat verilir, hiss-heyecan ifade olunur. Bütün cümlelerde fikir bitmis sekilde ifade olunur.
Sözlerin bitmis fikir ifade eden birlesmesine cümle deyilir. Meselen: Men dram eserler oxumaı sevirem. Her seyin öz vaxtı var.
Cümle bir sözden ibaret ola biler. Meselen: Gecdir. Yoruldum. Seherdir. – misralarında cümle intonasiyası teleffüz edilen Gecdir, Yoruldum, Seherdir sözleri bimis fikir ifade ederek cümle kimi formalasmsdır.
Cümleler qurulusca sade ve mürekkeb olur.
Sade cümlelerin yalnız bir qramatik esası olur. Meselen: Usaqlar oturdular. Müellim ayaq üste durub sinfe göz gezdirdi.
Mürekkeb cümlelerin iki ve daha çox qramatik esası olur. Meselen: Fırtına getdikce siddetlenir, gemi aır-aır yıralanırdı. Zeng tezece vurulmus, müellim sinfe daxil olmus, ders baslandı. Tabesiz M.cümle Tabeli M.cümle Bildiyimiz kimi, cümlenin müxtelif üzvleri arasında (xeberle mübteda, zerflikle xeber, teyinle teyinlenen arasında) tabelilik elaqeleri (uzlasma, idare ve ya yanasma) olur. Lakin cümlede ele üzvler de islenir ki, onlardan biri digerine tabe olmur. Bu cür üzvler arasındakı elaqe tabesizlik elaqesi, beraberhüquqlu elaqedir. Meselen: Yayda alma, armud, gilas ve s. meyveler yetisir.
Eyni üzvle baglı olub, eyni suala cavab veren beraberhüquqlu üzvlere hemcins üzvler deyilir.
Terifden göründüyü kimi, hemcins üzvler eyni bir üzve aid olur, eyni suala cavab verir. Meselen: Dünen biz doyunca gezdik, eylendik, yedik, içdik, dinceldik.
Hemcins üzvler ya tekce sadalama intonasiyası ile, ya da intonasiya ve tabesizlik baglayıcıları ile elaqelenir. Ev tapsırıgı: Nedir ? Meqsed ve Intonasiyaya göre növleri 2. Ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümleler

Ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisselerinde müeyyen ardıcıllıqla bas veren hadiseler sadalanır. Meselen: İsıqlar söndü, kino verilisi basladı. Dehlizin qapısı açıldı ve otaga bir qız daxil oldu.
Misallardan göründüyü kimi ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin de terkib hisselerinin sayı ikiden artıq ola bilir.
Cümlenin meqsed ve intonasiyaya göre növleri

Her bir cümle müeyyen meqsedle söylenilir. Meselen: Dostlar xeyli sakitce dayandılar. esref, heddini asma! – cümlelerinde birincisinde müeyyen bir is haqqında melumat verilir, ikinci cümlede de danısanın idaresi ifade olunur, bir sey teleb olunur.
Deyilis zamanı cümle növlerinin ferqlenmesinde intonasiyanın rolu böyükdür. Intonasiya cümlede bu r2. Ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümleler

Ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisselerinde müeyyen ardıcıllıqla bas veren hadiseler sadalanır. Meselen: İsıqlar söndü, kino verilisi basladı. Dehlizin qapısı açıldı ve otaga bir qız daxil oldu.
Misallardan göründüyü kimi ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin de terkib hisselerinin sayı ikiden artıq ola bilir.
engarengliyi yaratmaqla meqsedimizi aydınlasdırır. Bu cehetden cüçleler üç qrupa ayrılır
- Neqli cümleler
- Sual cümleler
- Emr cümleler 1. Neqli cümle 2. Sual cümleler 3. Emr cümlesi 4. Nida cümlesi

Neqli cümleler bir hadise, esya, elamet ve s. haqqında melumat vermek meqsedile islenir. Neqli cümleler adi intonasiya ile teleffüz edilir. Xeberden evvelki sözün üzerinde ses tonu bir qeder yükselir, sonra tedricen alçalaraq kesilir. Meselen: Dünyada elli milyona qeder azerbaycanlı var. Onlardan doqquz milyonu Azerbaycan respublikasında yasayır.
Neqli cümle basqa basqa cümle növlerine nisbeten daha çox islenir. Çünki insanlar öz fikirlerini, esasen neqli cümleler vasitesile ifade edirler.
Yazıda neqli cümlelerin sonunda nekte qoyulur. Hiss-heyesac teleffüz edildikde nida isaresinden ( ! ) istifade edilir.

Sual meqsedile isledilen cümleye sual cümlesi deyilir. Yazıda sual cümlesinin sonunda sual isaresi ( ? ) qoyulur. Meselen: Ölkemizin bayragı neçe rengdedir? Himnimizi kim yazıb?
Sual cümlelerin üç növü var:
1. Sual evezliklerinin kömeyi ile yaranan sual cümleleri. Meselen: Qız qalası neçenci esrde tikilib? Ölkemizin ilk paytaxtı hansı seher idi? Qarabaga hücum eden kim idi? Ata Türk haqqında ne bilirsiniz?
2. Sual edatlarının kömeyi ile yaranan sual cümleleri. Meselen: Siz günesin çıxmasını seyr etmisinizmi? Bes batmasını? Getmek istemirsen ki?
3. Yalnız sual intonasiyası ile emele gelen sual cümleler. Bele cümlelerin emele gelmesinde sual evezlikleri ve sual edatları istirak edir. Bele cümleler neqli cümlelere yaxın olub, neqli cümlelerden xeberinin son hecasının bir qeder uzun teleffüz olunması ile ferqenir. Meselen: Sen seri sevirsen? Himnimizi bilirsen? Qiymet almısan?
edatla ve intonasiya ile emele gelen sual cümlelerinin cavabında ya hemin cümlelerin özleri (meselen: Bu köhne kitabdır? – sualına Bu köhne kitabdır cavabını vermek olar) ya da onların bir hissesini tekrar etmek (köhne kitabdır deye), yaxud da beli, yox, xeyr kimi testiq ve inkar bildiren sözlerle cavab vermek olar.

Emr cümleleri emr, istek, arzu, xahis, öyüd, meslehet ve s. kimi menalar ifade edir. emr cümlesinin xeberi felin emr seklinde ifade olunur. Bu, emr cümlesi üçün qramatik gösterici hesab olunur.
Adi tonla teleffüz olunan emr cümlelerinin sonunda yazıda nökte qoyulur. Lakin emr cümlesi yüksek tonla teleffüz edildikde nida isaresi qoyulur. Meselen adi tonla: beri bax. Yanımda qal. Yüksek tonla: Düzünü de! Cavab ver! Dayan!

Yüksek hiss-heyecanla teleffüz edilen cümlelere nida cümleleri deyilir. Meselen: Azerbayca, Azerbaycan!
Nida cümleleri yeni cümle növü deyildir. Neqli, sual ve emr cümleleri hiss ve heyecanla teleffüz edildikde nida cümlesine çevrilir. Nida cümleleri esasen iki yolla emele gelir:
1. Yalnız intonasiya vasitesile emele gelenler; Meselen: böyüklerin sözünü kesmek olmaz! Qoy bunu hamı bilsin!
2. Nidaların kömeyile emele gelenler; Meselen: Beh-beh nece etirlidir! Oy, ne gözel çiçeklenir, Çingiz! Mürekkeb cümle emele getiren sade cümleler bir-biri ile sintaktik cehetden iki cür baglanır: tabesizlik yolu ile, tabelilik yolu ile.
Mürekkeb cümleni teskil eden sade cümlelerin ya hamısı beraber hüquqlu olur, ya da terkib hisselerinden biri qrammatik cehetden müsteqil, digeri ondan asılı olur. Meselen: Al rengli sefeqler etrafı bürüyürdü – cümlesinde terkib hisseleri beraberhüquqludur (hetta bezi bele cümlelerde terkib hisselerinin yerini deyissek de mena deyismir). Mürekkeb cümleni teskil eden sade cümleler arasındakı bu cür baglılıq tabesizlik baglılıqdır. Bele mürekkeb cümleler tabesizlik mürekkeb cümleler adlanır.
Zeyneb hiss etdi, Tükezban xala ona inanmır – cümlesinde sade cümlelerden birincisi qrammatik cehetden müsteqil oldugu halda, ikinci birinciye tabedir, çünki ikinci cümlenin terkib hissesi (Tükezban xala ona inanmır) birinci hissesini (Zeyneb hiss etdi) aydınlasdırır ve tamamlayır.

Mürekkeb cümlenin terkibindeki sade cümleler arasında baglılıq tabeli baglılıq adlanır. Bele mürekkeb cümlelere tabeli mürekkeb cümleler deyilir.
Belelikle mürekkeb cümleler iki növe ayrılır:
1) tabesizlik mürekkeb cümleleri 2) tabeli mürekkeb cümleler. Mürekkeb cümlelerin bir qisminde terefler beraberhüquqlu olur. Terkib hisseler bir-birinden eyni derecede asılı olur, fikrin ifadesinde eyni derecede, beraber sekilde edir. Meselen: Arabir göy guruldayır, yagıs güclenir. Birden elabbas kisi pencereni açdı, külek yagısı kisinin üzüne çırpdı.
Beraberhüquqlu sade cümlelerin birlesmesinde emele gelen mürekkeb cümlelere tabesiz mürekkeb cümleler deyilir. Tabesiz mürekkeb cümlelerin hisseleri ya yalnız intonasiya ile ya da intonasiya ve tabesizlik baglayıcıları ile elaqelenir. Meselen: Ele özü deyir, özü de esidilirdi. Dogrudur, babam saglamdı, lakin men yene de Allahdan elimi üzmedim. Bu tabesiz mürekkeb cümlelerden evvelki ikisinin terkib hisseleri intonasiya ile, sonrakıların terkib hisseleri ve, lakin baglayıcıları ile elaqelenmisdir.
Terkib hisseleri intonasiya ile elaqelenen tabesiz mürekkeb cümleler baglayıcısız, baglayıcıların kömeyi ile tabesiz mürekkeb cümleler baglayıcılı tabesiz mürekkeb cümleler adlanır. Zaman elaqeli
tabesiz mürekkeb cümleler Tabesiz mürekkeb cümlelerinin terkib hisseleri arasında 6 mena elaqesi olur:

Zaman elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisselerinde eyni zamanda bas veren hadiseler sadalanır. Meselen: Men kende çatanda külek davam edir ve küçelere sel axırdı.
Zaman elaqeli tabesiz mürekkeb cümleler sadalama üsulu ile quruldugundan terkib hisselerin sayı bezen ikiden çox olur. Meselen: sahmarın üreyi döyündü, qelbi çırpındı, elleri esdi. – cümlesinde üç terkib hisseden ibaretdir.
Zaman elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin bir qisminde terkib hisselerin hamısına aid ortaqlı zaman zerfliyi olur. Meselen: sair olmayanda xeyala dalır.
Bu cür zerflikler de terkib hisselerdeki hadiselerin eyni zamanda bas verdiyini gösterir. Ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisselerinde müeyyen ardıcıllıqla bas veren hadiseler sadalanır. Meselen: İIsıqlar söndü, kino verilisi basladı. Dehlizin qapısı açıldı ve otaga bir qız daxil oldu.
Misallardan göründüyü kimi ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin de terkib hisselerinin sayı ikiden artıq ola bilir. Ardıcıllıq elaqeli
tabesiz mürekkeb cümleler Sebeb-netice elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerde birinci terkib hissedeki is sebebi, ikinci terkib hissedeki is onun neticesini bildirir. Meselen: Qefleten güclü külek basladı, yetismis meyveler yere sepelendi.
Bu cümlede birinci terkib hisse sebebi, ikinci terkib hisse birinciden dogan neticeni bildirir.
Zaman ve ardıcıllıq elaqeli tabesiz mürekkeb cümleler kimi sebeb-netice elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisseleri de ya intonasiya ile, ya da ve baglayıcıları ile elaqelenir. Hemin cümle növlerinden ferqli olaraq, sebeb-netice elaqeli tabesiz mürekkeb cümleler ancaq iki terkib hisseden ibaret olur. Sebeb-netice elaqeli
tabesiz mürekkeb cümleler Aydınlasma elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerde terkib hisselerden biri ümumilik bildirir, o biri onu aydınlasdırır. Meselen: Agız deyeni qulaq esitmirdi. yirmi-otuz adam üz-üze, çiyin-çiyine oynayırdı.
Aydınlasdırma elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisseleri ekseren intonasiya ile bir-birine baglıdır. Bezi hallarda aydınlasdıran terkib hisseden evvel aydınlasdırma bildiren yeni baglayıcısı islenir. Meselen: Selim basını terpetdi, yeni o razı idi.
Aydınlasdırma elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerde adeten ümumilik bildiren hisse evvel, aydınlasdıran hisse sonra islenir. Ümumilik bildiren hisseden sonra, esasen, iki nöqte qoyulur. Meselen: Xeyal derin fikre getdi: bu isi kim etmis olar?
Terkib hisselerden birinde vergül olduqda, terkib hisselerin arasında nöqteli vergül qoyulur. Meselen: Uzun qıs axsamı idi; külek dehsetli bir zırıltı ile qanadlarını divara çırpır, üzü qılınc kimi kesirdi. Aydınlasdırma elaqeli
tabesiz mürekkeb cümleler Qarsılasdırma elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisselerindeki is ve hadiseler bir-biri ile qarsılasdırılır. Meselen: Men çox dedim, o az esitdi. Qapını iteledim, ancaq o açmadı.
Bezen qarsılasdırma elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerin terkib hisseleri arasında ziddiyyet olur, bezen terkib hisselerdeki fikirler, is ve hadiseler sadece olaraq qarsılasdırılır. Meselen: Cilovu dartıb atı saxlamaq isteyirdim, at dayanmadı. ndi anam kendde olur, biz seherde yasayırıq – cümlelerinde birincisinde ziddiyyet, ikincisinde ferqlendirme, qarsılasdırma menası verir.
Qarsılasdırma elaqeli tabesiz mürekkeb cümleler intonasiya ile ve (amma, ancaq, lakin) baglayıcılar ve antonim sözlerin kömeyi ile elaqelenir. Qarsılasdırma elaqeli
tabesiz mürekkeb cümleler Bölüsdürme elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerde terkib hisselerindeki is ve hadiseler ya növler ile bir-biri ile evez edilir, ya da iki isden yalnız birinin mümkünlüyü ifade olunur. Meselen: Gah güclü yagıs yagır, gah da gün çıxırdı. Ya sen mene kömek etmelisen, ya da öz derdime çare tapmalıyam – cümlelerinden birincisinde müxtelif hadiselerin (yagıs, gün) növbe ile bir-birini evez etdiyi görünür; ikinci cümlede ise iki hadiseden birinin mümkünlüyünü ifade edir.
Bölüsdürme elaqeli tabesiz mürekkeb cümleler yalnız bölüsdürme baglayıcılarının kömeyi ile yaranır. Gah, gah da, gah da ki baglayıcılarından istifade etdikde hadiseler növbelesir, növbe ile bir-birini evez edir. Meselen: Onun bedenini gah heraret bürüyür, gah da soyuq ter esirdi.
Ya, ya da, ya da ki, yaxud da baglayıcıları islendikde hadiselerden birinin mümkünlüyü ifade olunur. Meselen: Ya sen mene kömek etmelisen, ya da öz derdime çare tapmalıyam.
Bölüsdürme elaqeli
tabesiz mürekkeb cümleler Tabesiz mürekkeb cümlenin terkib hisselerini elaqelendirmek üçün asagıdakı baglayıcılardan istifade edilir.
1. Birlesdirme baglayıcısı: ve
2. Qarsılasdırma baglayıcıları: amma, ancaq, lakin ve s. Meselen: Dersi öyrenmedim amma oxudum.
3. Istirak baglayıcıları: hem, hem de (ki), hetta, da, de. Meselen: Yemek hem isti, hem de dadlı idi.
4. Inkar baglayıcıları: ne, ne de, ne de ki. Meselen: Ne o bilirdi, ne de men.
5. Bölüsdürme baglayıcıları: ya, ya da, gah, gah da, ister, isterse de ve s. Mes: O, gah danısır, gah da susurdu.
6. Aydınlasdırma baglayıcıları: yeni, meselen. Qiymet aldım, yeni bes aldım.

Birlesdirme, istirak ve inkar baglayıcıları esasen zaman elaqeli tabesiz mürekkeb cümlelerde islenir.
Qarsılasdırma, istirak, inkar ve bölüsdürme baglayıcıları tabesiz mürekkeb cümlelerin arasında ki, yazıda vergül (,) qoyulur. Baglayıcılı tabesiz mürekkeb cümleler Tabeli mürekkeb cümleler asağıdakı qayda ile tehlil edilir:

- Cümlenin meqsed ve intonasiyaya göre növü müeyyenlesdirilir.
- Bas ve budaq cümle müeyyen edilir.
- Budaq cümlenin növü (mübteda, tamamlıq, teyin budaq cümlesi olması ve s.), bas cümlenin hansı vasitelerle bağlandığını müeyyen edilir. Sonra bas ve budaq cümlenin her biri ayrı-ayrılıqda sade cümle kimi tehlil edilir. Tabeli mürekkeb cümlenin
sintaktik tehlil qaydası Mürekkeb cümle haqqinda internetde.....

http://az.wikipedia.org/wiki/M%C3%BCr%C9%99kk%C9%99b_c%C3%BCml%C9%99

Hemcins üzvlerin hamısına aid olan ve onları ümumilesdiren cümle üzvü ümumilesdirici söz adlanır. Meselen: Her terefde: suda, quruda, uzaqda, yaxında zenit topları ses-sese verirdi.
Ümumilesdirici söz hemcins üzvlerden evvel gelerse, ondan sonra iki nöqte (:) qoyulur. Meselen: Burada her cür adam: fehle, kendli, tacir, ruhani tapmaq olardı.
Ümumilesdirici söz hemcins üzvlerden sonra gelerse, ondan evvel tire (–) isaresi qoyulur. Meselen: Qadın, kisi, qoca, cavan – hamı tarlada idi.
Hemcins üzvlerde sekilçilerin ve hisseciklerin ixtisarı Hemcins üzvlerde ümumilesdirici sözler Sonuncusu saxlanılmaqla, hemcins üzvlerde tekrar olunan bezi sözdeyisdirici sekilçiler ve hissecikler ixtisar oluna bilir. esasen hal ve cem sekilçileri, xeberde sexs sekilçileri, idi, imis hissecikleri, ile qosması ixtisar olunur.
1. Sonuncusu saxlanmaqla, hemcins mübtedaların cem sekilçisi ixtisar oluna bilir.
2. Sonuncusu saxlanmaqla, hemcins tamamlıqların hal sekilçisi ixtisar oluna biler.
3. Sonuncusu saxlanmaqla, hemcins xeberlerde sexs sekilçileri ixtisar oluna bilir.
4. Hemcins xeberler tek olarsa, idi, imis hissecikleri, cem olarsa, hissecik ve cem sekilçisi ixtisar edilir.
5. Sonuncusu saxlanmaqla, hemcins üzvlerden sonra gelen ile (-la, -le) qosması ixtisar edilir. Hemcins üzvlerde sekilçilerin ve hisseciklerin ixtisarı Xeberin hemcins mübtedalarla uzlasması Hemcins mübtedalar hem müxtelif sexs evezlikleri hemde isimlerle ifade oluna bilir. Xeberin onlarla uzlasması bele olur: 1. Müxtelif sexslerde olan hemcins mübtedalardan biri I sexsde olduqda xeber I sexsin ceminde olur. Meselen: 2. Müxtelif shexslerde olan hemcins mübtedalar arasında I shexs olmazsa, hemcins mübtedalar II ve III shexslerde olarsa, xeber II shexsin ceminde olur. Meselen:
Full transcript