Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Drugi svetski rat

No description
by

Stefan Šošić Šole

on 1 April 2014

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Drugi svetski rat

Pokreti otpora i početak ustanka
Prvi period rata
Slom kraljevine Jugoslavije
Drugi svetski rat
Napad na poljsku
Akcije u Skandinaviji
Napad na Francusku
Zbivanja do nemackog napada na SSSR
"Barbarosa"
Ulazak SAD u rat
Martovski dogadjaji
Aprilski rat
Okupacija i podela Jugoslavije
Kolaboracione snage
Nezavisna Drzava Hrvatska
Invazija na Poljsku - snaga Vermahta od 1939. godine označila je početak Drugog svetskog rata u Evropi. Invazija je počela 1. septembra, nedelju dana posle potpisivanja pakta Ribentrop-Molotov. Završila se 6. oktobra do kada su Nemačka i Sovjetski Savez podelili i anektirali celu Poljsku, dok je njena vojska je kapitulirla. Vlada Poljske se nije predala i u međuvremenu je otišla u izbeglištvo, zajedno sa ostacima vojske, mornarice i avijacije. To je bio novi metod ratovanja - Munjeviti rat (Bletz kreig), jer su zeleli brzi i nezadrziv napad na neprijateljsku teritoriju.
Emigratske vlade
Pocetak gradjanskog rata u Serbiji i Crnoj Gori
Druga faza svetskog rata (1942-1945)
Rat i zbivanja u Jugoslaviji 1942. i 1943. godine
Bitka na Neretvi, Bitka za ranjenike ili Četvrta neprijateljska ofanziva je naziv koji u širem smislu pokriva osovinske operacije Vajs I i Vajs II, operaciju JVuO za uništenje NOVJ uz sadejstvo Italijana, kao i ofanzivu NOVJ u slivu Neretve i zatim u istočnoj Hercegovini u periodu od 20. januara do 1. aprila 1943. U užem smislu, naziv se odnosi na deo operacije Vajs II koji je zahvatio Glavnu operativnu grupu Vrhovnog štaba, nastupanje JVuO protiv NOVJ u Hercegovini, i ofanzivu NOVJ u oblasti Neretve. Jedan od takođe uobičajenih naziva je bitka za ranjenike, jer je sticajem operativnih okolnosti Glavna operativna grupa Vrhovnog štaba NOVJ bila prinuđena da sa sobom vodi i Centralnu bolnicu, što je dovelo do niza dramatičnih bitaka za spas ranjenika.
To je bitka u kojoj su dominirale operacije krupnih snaga vojne sila Osovine početkom 1943. godine na teritoriji NDH u cilju uništenja Narodnooslobodilačkog pokreta. Nemci su je kodno nazvali Slučaj belo (nem. Fall Weiss).
Karakteristično za ovu taktičku celinu je to što je nastala interakcijom, stapanjem i međusobnim modifikovanjem tri nezavisno planirane ofanzivne operacije: plana NOVJ za ofanzivu preko Neretve prema Crnoj Gori, plana JVuO za uništenje NOVJ koncentričnim napadom uz pomoć Italijana, i plana Nemaca za čišćenje oblasti između linije Sanski Most – Drvar i mostarske rudno-privredne oblasti i komunikacije Mostar – Sarajevo (Plan Vajs II).
Iako su nemačko-ustaške, italijanske i četničke snage delovale koordinisano, delom po dogovoru, a delom usled kompatibilnih taktičkih ciljeva, bitka je okončana jasnom pobedom NOVJ, koja je uspela da ostvari suštinu svog ofanzivnog plana, i da pritom sačuva Centralnu bolnicu. Nemci su postigli delimičan uspeh, jer su uspeli da posednu teritorije i komunikacije severozapadno od Neretve, i delimičan neuspeh, jer nisu uspeli da razbiju NOVJ. Najveći gubitnici bili su Italijani, koji su pretrpeli teške gubitke i bili prinuđeni da prepuste odbranu mostarske oblasti Nemcima, i posebno četnika, čija je najveća dotadašnja koncentracija poražena i razbijena od strane NOVJ.
Bitka na Sutjesci ili Peta neprijateljska ofanziva, je naziv koji je u jugoslovenskoj istoriografiji odomaćen naziv za operacije „Švarc“ (nem. Schwarz, „crno“) nemačkih trupa u leto 1943. godine. Cilj ove operacije bilo je razbijanje grupa otpora, kako aktuelnog, tako i potencijalnog, i čvrsto posedanje jadranskog zaleđa, što je dobilo na važnosti nastupanjem Saveznika u Sredozemlju.
Prvobitno, u vreme pravljenja plana za etapno uspostavljanje kontrole u jadranskom zaleđu, kao treća faza bila je predviđna operacija radi razoružavanja četnika u italijanskoj okupacionoj zoni, pod kodnim nazivom „Vajs III“ (nem. Weiss, „belo“). Nakon prodora Glavne operativne grupe NOVJ u istočnu Hercegovinu i Crnu Goru, nametnula se potreba za pojačanjima i revizijom planova. Nova isplanirana operacija imala je za cilj razoružanje četnika i uništenje operativne grupe NOVJ, i dobila je kodni naziv „Švarc“. Operacija je imala dve etape - razoružanje i raspuštanje četnika (i likvidaciju Mihailovićevog štaba), i uništenje operativne grupe NOVJ. Delikatan problem predstavljale su čvrste veze četnika sa italijanskim snagama. I pored saglasnosti sa najvišeg mesta, italijanske snage na svim nivoima snažno su se suprotstavljale toj ideji.
Borbr za oslobodjenje
Sa formiranja 6. južnomoravske brigade, 8.III 1944. Govori Živojin Nikolić Brka, komandant brigade.
Vrhovni komandant NOV i POJ Josip Broz Tito ukazivao je da od razvoja prilika u Srbiji zavisi dalji razvoj događaja, ne samo u Jugoslaviji, već i na Balkanu. Zato je Vrhovni štab NOV i POJ u novembru 1943. godine uputio Drugu proletersku i Petu krajišku diviziju da izvrše prodor u zapadnu Srbiju, a u 1944. godine pojačava snage NOVJ prema Srbiji. Istovremeno, Narodnooslobodilački pokret u Srbiji, je sve više jačao. Broj novoformiranih brigada u južnoj i istočnoj Srbiji stalno se povećavao. U leto 1944. godine formirane su 21, 22, 23, 24, 25, 45, 46. i 47. divizija, a zatim 13. i 14. korpus. Ove divizije su zajedno sa Operativnom grupom divizija koju je Vrhovni štab NOV i POJ iz Crne Gore, istočne Bosne i Sandžaka uputio prema Srbiji, angažovane u razbijanju nemačkih i kvislinških snaga u Srbiji i u njenom potpunom oslobođenju.
Jedinice Narodnooslobodilačke vojske Srbije tesno su sadejstvovale s jedinicama Narodnooslobodilačke vojske Makedonije i na Kosovu u borbama protiv nemačkih snaga koje su se povlačile iz Grčke. Prodorom Grupe divizija preko Ibra u Srbiju, jula 1944. godine nemačke i kvislinške snage su razbijene na nekoliko grupacija. Prvi proleterski i Dvanaesti vojvođanski korpus NOVJ oslobodili su zapadnu Srbiju, 14. srpski korpus i 57. sovjetska armija istočnu Srbiju, a 13. srpski korpus NOVJ Niš i druga mesta u južnoj Srbiji. Dok su Prvi proleterski i 12. vojvođanski korpus sa sovjetskim snagama izvodili Beogradsku operaciju, 13. srpski korpus je posle oslobođenja Niša i Leskovca, uz sadejstvo snaga pod komandom Glavnog štaba NOV i PO Makedonije i Kosova, vodio uporne borbe protiv nemačke grupe armija „E“ koja je bila prisiljena da se povlači dolinom Ibra, preko Sandžaka za Bosnu. Delovi Prvog proleterskog i 14. vojvođanskog korpusa oslobodili su Kragujevac, a početkom decembra i sve ostale delove Srbije do Drine. Time je bila oslobođena čitava Srbija. Glavni štab NOV i PO Srbije je po naređenju Vrhovnog komandanta od divizija 14. srpskog korpusa formirao Južnu operativnu grupu za prodor preko Drine u istočnu Bosnu. Od tih snaga je 1. januara 1945. formirana Druga armija NOVJ.
U oslobođenom Beogradu je od 9. do 14. decembra 1944. godine održana Antifašistička skupština narodnog oslobođenja Srbije, na kojoj su prihvaćene odluke Oblasnog odbora Narodnooslobodilačkog odbora Kosova i Metohije i Glavnog Narodnooslobodilačkog odbora Vojvodine da Kosovo i Vojvodina budu u sastavu federalne Srbije i odluka Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Sandžaka da se veći deo Sandžaka pripoji Srbiji. U toku aprila obrazovana je prva Vlada federalne Srbije, a od 8. do 12. maja 1945. godine održan je Prvi osnivački kongres Komunističke partije Srbije.

Od pocetka rata vojne akcije Francuske i Britanije su bile defanzivne i oslanjale se na odbranu duz Mažino linije. Ovaj splet utvrdjenja, minskih polja i protivtenkoviskih prepreka koji su izgradili Francuzi na granici prema Nemačkoj, trebao je saveznicima da omoguči dodatno vreme u pripremama za rat. Pre napada na Francusku, Hitler je odlučio da pokori Dansku i Norvešku, što je učinjeno tokom aprila 1940. godine. Uspeh saveznika da zadrže izvesne strateške tačke nije dugo trajao. Norverški kralj je u pratnji Britanaca napustio zemlju koju su Nemci 1942. god. postavili sebi odanu vladu sa premijerom Vidkunom Kvislingom. Njegovo prezime postalo je sinonim izdaje.
Iako je Nemacka gotovo dve godine ratovala sa zapadnoevrpskim zemljama, njen glavni protivnik nalazio se na istoku. Uspostavljanje "nemackog zivotnog prostora" pretpostavljalo je zaposedanje velikog prostranstva Sovjetskog Saveza. Plaz za napad na SSSR napravljen je jos sredinom 1940. godine i predvidjao pokretanje trupa u prolece naredne godine. Dogadjaji na Balkanu odlozili su napad za 22. jun 1941. godine, kada su pod sifrom Barbarosa pokrenute nemacke jedinice, kao i trupe njenih satelitskih drzava. Brojcana premoc je bila na strani napadaca, a veliki broj trupa SSSR-a nalazio se u azijskom delu drzave, mada je sa Japanom potpisan pakt o nenapadanju aprila 1941. , kojeg su se obe drzave pridrzavale do avgusta 1945. godine.
Nemacki napad je izvrsen u tri pravca:severni duz Baltika ka Lenjingradu, centralni pravac prema Moskvi i juzni prema Ukrajni i dalje prema naftonosnim poljima Bakua. Do decembra meseca osvojeno je ogromno prostranstvo na kome je obrazovana nacisticka uprava. Lnjingrad je opsednut, na juznom frontu ossvojena je Ukrajna, dok su se na centralnom frontu nemacke jedinice pojavile na 25 km od Moskve. Opsada Lenjingrada usla je u istoriju kao najduza. Ovaj grad je ipak ostao neosvojen. U teskoj situaciji Staljin je bio pred odlukom da se Moskva razori i jedinice odbrane povuku dalje na istok, ali je keneral ZUkov uspeo da ga ubedi da je moskcu moguce Odbraniti.
Nemačka je planirala da naruši neutralnost Belgije i Holandije i kroz Ardene izvrši uapd u severoistočnu Francusku. Prodorom je trebalo da razdvoji francusko-britanse snage i uništi ih. Nemci su krenuli u napad 10. maja 1940. godine. Upali su u zemlje Beneluksa i Francusku. Pet dana kasnije Holandija je kapitulirala, a nemačka vojska ovladala je francuskom teritorijom.
Deo savezničke vojske iz luke Denkerk prebaci u Britaniju i izbegne zarobljavanje.
Na čelu general Šarl de Gol koji je uputio apel Francuzima da ne prihvataju primirje i nastave borbu.
Proglašena je ,, Slobodna Francuska ", kojoj je prišlo više francuskih kolonija. Francuzi su formirali imrovizovani front na rekama Somi i Eni, ali su ga znatno nadmoćnije nemačke trupe probile 5. juna, što je odlučilo bitku za Francusku.
Italija je objavila rat Francuskoj.
Primirje, francuska kapitulacija potpisano je u Retondi 22 juna.
Sporazumom je Francuska podeljena na severni deo pod nemačkom okupacijom, nekoliko luka u južnoj Francuskoj je dobila Italija, od ostalog dela je uspostavljena francuska država. Sedište je grad Viši, a šef države je postao general Peten. Višijevska Francuska je postojala do novembra 1942. godine kada su je Nemci u potpunosti okupirali zbog razvoja situacije na afričkom tlu.
Pakt Ribentrop - Molotov, 23.avgusta 1939. godine otkolonio je mogućnost saveza između Velike Britanije, Francuske i Sovjetskog Saveza. Nemačkim napadom na Poljsku 1. septembra otpočeo je II svetski rat koji je trajao punih 6 godina. Na početku je to bio rat u evropskim okvirima ali je krajem 1941. godine zahvatio ceo svet.
Pobedom nad Francuskom, Nemačka je od protivnika u Evropi imala još samo Veliku Britaniju. Svakodnevnim bombardovanjem i ometanjem snabdevanja Nemačka je želela da Britaniju primora na mir. Tako je došlo do bitke za Britaniju koja je trajala od avgusta 1940. do maja naredne godine. Britanske snage su zahvaljujući sistematskoj upotrebi radara odolele.
Nemačka, Italija i Japan su septembra 1940. god. potpisale ugovor kojim je formiran Trojni pakt.
Nemačka je tokom aprila i maja 1941. god. osvojila Jugoslaviju i Grčku.
Početkom rata SAD su bile neutralne. Novembra 1940. god. Kongres je dao dozvolu da se Američka ratna industrija stavi na raspolaganje saveznicima. Nadiranje Japana na Dalekom istoku i ugrožavanje američkih interesa na Pacifiku doveli su do ultimatuma SAD Japanu krajem novembra 1941. god. da napusti Kinu i Indokinu.
Japanski odgovor bio je iznenadni napad ratne mornarice i mornaričke avijacije na američku vojnu bazu Perl Harbur na Havajima. Ovim napadom izvršenim 7. decembra 1941. god. uništen je najveći deo američke pacifičke flote. Uspeh Japana je trajao do avgusta 1942. god. kada je počela američka kontra ofanziva.
Kraljevina Jugoslavija je na sve načine pokušavala da u postojećem sukobu ostane neutralna. Konstantim pritiskom Nemačka je krajem 1940.i početkom 1941.godine apelovala na Jugoslaviju da se izjasni.
Odgovor Adlofa Hidtlera i najvisih nemacih zvanicara na dogadjeje u Beograde bio je munjevit. Vojni puc u Jugoslaviji izazvao je promenu politicke situacije na Balkanu, usled cega je jugoslavija smatrana neprijateljem, cak i u sluvaju da uskoro da izjavu lojalnosti. Istog dana kada se puc odigrao, doneta je odluka o napadu na Jugoslaviju. Diretiva br. 25 je predvidjena da Jugoslavija kao element nestabilnosti treba da bude vojnicki i politicki razbijena, brzom i nemilosrdnom akcijom nemackih, italijanskih, madjarskih i bugradskih snaga.
Napad na Jugoslaviju izveden je u ranim jutranjim casovima 6. aprila. Nemacka vojsa je napredovala na svim pravcima i brzo zauzela planirane strateske tacke. Centar nemackog razarajuceg napada bio je Beograd, kao i Srbija, gde se ocekivao najjaci otpor. Nemacke eskadrile su ne brirajuci ciljeve bombardovale Beograd, tako da su ljudske zrtve bile veoma velike. U plamenu bombardovanja nestajali su citavi blokovi zgrada, bolnice, kuce. Kao pravo nasilje nad kulturom moze se smatrati stradanje Narodne biblioteke. Pored izuzetno bogatog knjizevnog fonda koji je u potpnosti izgoreo, unistena su brojna dokumenta i unikatni rukopisi cija je vrednost nenadoknadiva.
Veoma rano se pokazalo rasulo u jugoslovenskoj vojsci. U zelji da ne izaziva Nemacku, vlada je naredila tajnu mobilizaciju koja se odvijala dosta sporo u pojedinim oblastima drzave sa veoma slabim odazivom, sto je narocito vazilo za Hrvatsku. Uz dejstva ustaskih organizacija na slab odaziv uticalo je i rukovodstvo HSS koje je svojim partijskim organizacijama poslalo uputstva da se obaveznici ne odazivaju u vojsku i da se stoka i vozila skrivaju u sumama.
Docekane kao oslobodilacke i zasipane cvecem nemacke trupe su usle u Zagreb 10. aprila 1941. godine. Istog dana, uz njihovu pomoc, proglasena je nezavisna grvatska drzava kao ostvarenje vekovnog sna Hravata. Iako je teritorija ove drzave bila u interesnim zonama Nemacke i Italije, dominacija Nemacke nije dovodjenja u pitanje. Nacisticka drzava je bila pokrovitelj, uzor i ideal kome se tezilo. Podrsku medju Hrvatima ustase su obezbedile prdobijanjem Vlatka Maceka, sefa HSS. Macek je proglasom zatrazio od pristalica svoje stranke na upravnim polozajima da mirno predaju vlast, a od hrvatskog naroda da iskaze lojalnost novoj vlasti. Ovaj cin codje HSS-a nije bio iznenadjujuci jer je upravo na njegovu inicijativu poslednjeg dana marta sazvana konferencija clanova stranke, koji su razumno sa ustasama, doneli odluku da se od ila Osovine zatrazi da priznaju nezavisnu hrvatsku drzavaau. Drugi vazan cinilac u obezbedjivanju podrske ustasama bilo je rimokatolicko svestenstvo zainteresovano za sirenje svog uticaja i suzbijanje pravoslavlja. U svojim nastojanjima hrvatski kler i ustaska drzava imali su nezvanicnu podrsku Vatikana, ciji crkveni dostojanstvenici nijednom javnom izjavom nisu osudili zlocine koji su pocinjeni.
Oruzane dormacije u NDH bsu ustase i domobrani. Hrvate u ustaskim jedinicama su odlikovali hanatizam, sovinizam, rasizam i ksenofobija.
Posle obaranja vlade Dragiše Cvetkovića, svrgavanja Namesništva i proglašenja kralja Petra II Karađorđevića punoletnim u noći 26. i 27.03. 1941. godine, Kraljevim Ukazom obrazovana je koncentraciona vlada sa predsednikom Dušanom Simovićem na čelu.
Nakon bombardovanja Beograda, 6.04.1941. godine vlada Dušana Simovića povukla se u unutrašnjost zemlje. U toku povlačenja održala je sednice u Užicu, Sevojnu i na Palama, a 15.04.1941. sa nikšićkog aerodroma, zajedno sa kraljem, napustila je zemlju i otišla u Grčku, a zatim preko Egipta u Jerusalim.
Vlada, odnosno Ministarski savet u izbeglištvu, delovala je u okviru prava i dužnosti utvrđenih Ustavom Kraljevine Jugoslavije od 3.03.1931. i Zakonom o ukidanju, izmeni i dopuni zakonskih propisa od 3.12.1931. godine, koji se odnose na vrhovnu državnu upravu.
U radu vlade Dušana Simovića u Londonu bili su izraženi sukobi izazvani pokoljima Srba u NDH, što je dovelo do kolektivne ostavke svih ministara. Mandat za sasrav nove vlade kralj je poverio Slobodanu Jovanoviću. Kriza vlade Slobodana Jovanovića izazvana je nezadovoljstvom više članova spoljnom politikom Momčila Ninčića. Članovi vlade su podneli kolektivnu ostavku, nakon čega je usledilo obrazovanje nove, druge vlade Slobodana Jovanovića 2.01.1943.
Druga vlada Slobodana Jovanovića delovala je do 26.06.1943, nakon čega je formirana nova koaliciona vlada Miloša Trifunovića. Ona se nije dugo održala, a nakon njene ostavke kralj obrazuje, 10.07.1943, tzv. činovničku vladu, sa Božidarom Purićem na čelu. Krajem septembra 1943, deo vlade sa kraljem prelazi u Kairo.
Ukazom br. 258 od 11.06.1944. godine, Ivan Šubašić je imenovan za predsednika Ministarskog saveta Kraljevine Jugoslavije. U funkciji predsednika vlade, Ivan Šubašić je potpisao na Visu sporazum sa NKOJ, 16.06.1944. godine. Priznate su tekovine naroda izvojevane u NOB-u i precizirano da će o konačnom uređenju zemlje odlučivati narod posle oslobođenja. Beogradskim sporazumom od 1.11.1944, između predsednika NKOJ Josipa Broza i predstavnika kraljevske vlade Ivana Šubašića, utvrđena je struktura jedinstvene vlade formirane od predstavnika NKOJ i vlade Kraljevine Jugoslavije, koja je imala zadatak da raspiše izbore za Ustavotvornu skupštinu. Kraljevska vlada i NKOJ su podneli ostavke, a 7.03.1945. godine Ukazom kraljevih namesnika, a na predlog Predsedništva AVNOJ-a, formirana je jedinstvena vlada pod predsedništvom Josipa Broza. Novoimenovani članovi, predstavnici vlade Kraljevine Jugoslavije napustili su London i otišli u Beograd da bi učestvovali u radu jedinstvene Privremene Vlade Demokratske Federativne Jugoslavije.
Na području Kraljevine Jugoslavije tokom okupacije razvio se izuzetno veliki broj kolaboracionih snaga. Na prostoru Slovenije saradnici okupacionih snaga bili su pripadnici Bele garde. U BiH je od pripadnika muslimanske veroispovesti formirana Handžar divizija. Na području Srbije formirane su Srpska državna straža i Srpski dobrovoljački korpus. Dok je prva formacija bila zadužena za red i mir u Srbiji drugi su se borili protiv svakog vida otpora nemačkom novom pokretu. Dobrovoljački korpus je bila partijska vojska Dimitrija Ljotića. U CG su sa italijanskim snagama sarađivali separatisti Krsta Popovića, a u Makedoniji su se organizovale probugarski nastrojane pristalice Vanča Mihailova. Na Kosmetu su pripadnici albanskog življa nazvani balisti, dok su protiv albanskog terora organizovane četničke jedinice pod komandom Koste Milovanovića Peinca.
Okupaciju Jugoslavije u Drugom svetskom ratu, 1941. godine, izvršile su nemačke, italijanske, bugarske i mađarske okupacione snage. U skladu sa politikom sila Osovine, Jugoslavija je tada faktički likvidirana kao država, iako je njeno postojanje i dalje bilo priznato od strane tadašnje međunarodne zajednice, a jedini legitimni međunarodno priznati predstavnik Jugoslavije bila je Jugoslovenska vlada u izgnanstvu. Okupatori su u centralnim delovima zemlje formirali tri državna protektorata (marionetske države) - Nezavisnu Državu Hrvatsku, Nedićevu Srbiju i Nezavisnu Državu Crnu Goru, u kojima su jugoslovenski narodi zadržali neki vid kvazi-državnosti u novom Hitlerovom poretku, dok su periferni delovi Jugoslavije jednostavno anektirani od strane susednih fašističkih država - Nemačke, Italije, Mađarske, Bugarske i Albanije (koja je i sama bila italijanski protektorat).
Stvaranje NOVJ
Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije je bila oružana sila Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije, predvođenog Komunističkom partijom Jugoslavije. Nastala je juna 1941. godine formiranjem prvih partizanskih odreda, a 1. marta 1945. godine je prerasla u Jugoslovensku armiju, regularnu vojnu formaciju Demokratske federativne Jugoslavije.
Zbog čestih reorganizacija, tokom rata, nekoliko puta je menjala nazive:
Narodnooslobodilački partizanski odredi Jugoslavije (NOPOJ) - od juna 1941. do januara 1942.
Narodnooslobodilačka partizanska i dobrovoljačka vojska Jugoslavije (NOP I DVJ) - od januara 1942. do novembra 1942.
Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije (NOV i POJ) - od novembra 1942. do marta 1945.
Narodnooslobodilačkom vojskom je rukovodio Vrhovni štab, a za njene pripadnike koristio se neformalni naziv - partizani. Iako je bila jedna od najjačih vojnih formacija, koja se borila protiv sila Osovina na Balkanu tokom Drugog svetskog rata, od strane Saveznika je bila priznata i pomognuta tek u leto 1943. godine.
Etnička struktura NOVJ je bila različita u raznim regionima u raznim vremenima, mada su je uglavnom činili Srbi.
Ustanak U Srbiji
Ustanak u Srbiji je jula 1941. godine podigla Komunistička partija Jugoslavije protiv osovinskih okupatora.
U početku su vršene diverzije i sabotaže po gradovima i na komunikacijama. Pristupanjem četnika ustanku, krajem avgusta, dolazi do bitke za Loznicu i oslobođenja prvog grada. Tek u septembru 194. Srbija se našla u požaru ustanka. Partizani i četnici zaposedali su gradove koje su posadne nemačke jedinice napuštale. Oslobođene su velike terotorije u zapadnoj i istočnoj Srbiji. U zapadnoj Srbiji je stvorena najveća slobodna teritorija u okupiranoj Evropi poznata kao „Užička republika“. Vlast u njoj je bila dualna; partizanski centar ove slobodne teritorije nalazio se u Užicu, a četnički na Ravnoj gori.
Na jednoj strani su pripadnici Četničkih odreda Jugoslovenske vojske ili četnici koji sebe smatraju lojalnim izbjegličkoj kraljevskoj vladi te se bore za obnovu predratnog poretka. Na drugoj strani su pripadnici Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda Jugoslavije ili partizani koji se zalažu za uvođenje socijalizma i preuređenje poratne Jugoslavije na federativnim osnovama. Četnički vođa Mihailović krajem oktobra napušta ustanak, i stupa u pregovore sa kvislinškom vladom i sa Nemcima radi uništenja partizana.
Okupator je ubrzo okupio veće snage i strašnim terorom ugušio ustanak u Srbiji, međutim ostatak partizanskih snaga je u Bosni formirao Prvu proletersku brigadu. Nakon sloma ustanka, Srbija je uglavnom bila pacifikovana teritorija, sve do povratka partizana i presudne bitke za Srbiju 1944. U međuvremenu, četnici pokazuju sve manje sklonosti za borbu protiv nemačkih okupatora, a sve više za borbu protiv partizana i otvorenu kolaboraciju. Uprkos tome, Mihailović je uspeo da se nametne kao jedini legalni predstavnik izbegličke vlade, koja je naložila da se sve snage otpora stave pod njegovu komandu
Knez Pavle je bio svestan da jugoslovenska vojska nemoćna da pruži ozbiljan otpor Nemačkoj. Knez i vlada su nekoliko meseci odlagali ono što je bilo neminovno. Hrvati i slovenci su bili za to da se Jugoslavija pridruži trojnom paktu. Nemačka je postavila ultimatum jugoslovenskoj vladi da najkasnije do 24. marta da jasan odgovor. Predsednik vlade Dragiša Cvetković i ministar spoljnih poslova Aleksandar Cincar-Marković su 25. marta 1941. godine u zamku Belverde u Beču, potpisali protokol o pristupanju Jugoslavije Trojnom paktu. Došlo je do državnog udara, koja je izvbela vojska pod vođstvom generala Borivoja Mirkovića. Rezultat ovog udara bile je rušenje vlade Cvetković-Maček, hapšenje ministra, zbacivanje namesništva i proglašenje kralja Petra II punoletnim. Novi predsednik vlade postao je general Dušan Simović. U mnogim gradovima u Srbiji su održane demonstracije protiv Nemačke.
"Vlada Narodnog spasa"
Ustanak u Crnoj Gori
Trinaestojulski ustanak naroda Crne Gore je bio najveći ustanak u porobljenoj Evropi 1941. godine. Otpočeo je 13. jula, pod rukovodstvom KPJ, a trajao je do polovine avgusta, kada je ugušen jakom italijanskom ofanzivom. Iako je planiran u mnogo manjoj meri, ustanak je od prvog dana dobio karakter „opštenarodnog ustanka“ u kojem je učestvovalo preko 30.000 ljudi. Ustanici su razbili i zarobili do tada najveći okupatorski garnizon u porobljenoj Evropi, od oko 1.000 italijanskih vojnika i starešina. Ustanak je dobrim delom ohrabren napadom Nemačke na SSSR.
U vreme SFRJ, 13. juli, se obeležavao kao Dan ustanka naroda Crne Gore, a danas kao Dan državnosti.
Iako je vojska Kraljevine Jugoslavije kapitulirala posle 12 dana, to nije bio prestanak neprijateljstva prema okupatoru. Veoma brzo, već krajem aprila javlja se samoinicijativni otpor okupatoru, prvenstveno u srpskim selima istočne Hercegovine. Pojavljuju se i 2 pokreta otpora, na teritoriji Srbije. U početku su sarađivali, ali su njihov odnos uslovili: odmazda nemačkim jedinica prema srpskom narodu, smernice vlade u Londonu o ponašanju na terenu, kao i želja promene državnog uređenja posle rata
Vlada narodnog spasa je bila centralni organ marionetske kvislinške vlasti postavljene od strane nemačkih okupatora u Drugom svetskom ratu u okupiranoj Srbiji. Vlada narodnog spasa je formirana 29. avgusta 1941. godine i zamenila je raniju kvislinšku upravu u Srbiji poznatu kao Komesarska vlada Milana Aćimovića.
Srpska kvislinška vlast je, tokom celog perioda okupacije, bila de fakto podređena nemačkoj vojnoj administraciji poznatoj kao Vojna uprava u Srbiji. Nemačka vojna administracija je formirana 1941. godine, nakon invazije na Kraljevinu Jugoslaviju. Pored vlade narodnog spasa, na području okupirane Srbije delovale su i druge domaće kolaboracionističke snage, kao što su ZBOR i Srpski dobrovoljački korpus Dimitrija Ljotića, četnici Koste Pećanca i legalizovani četnici Draže Mihailovića.
Četnici
U Drugom svetskom ratu naziv četnici se odnosi i na ostatke vojske Kraljevine Jugoslavije koje je reorganizovao Dragoljub Mihailović, a čije je zvanično ime bilo Jugoslovenska vojska u otadžbini, kao i za borce Koste Pećanca.

Odnos četnnika i partizana je bio napet iako su se zajedno borili protiv nemačke vojske. Komunistička partija Jugoslavije je situaciju nastalu okupacijom zemlje smatrala šansom da izvrši državno-politički preobražaj zemlje. KPJ je težila sprovođenje socijalne revolucije, iako to nije naglašavala. Četnici su želeli oslobođenje i restaruaciju države, ostajući verni vladi i Karađorđevićima.
etničko-partizanski sukob (takođe bratoubilačka borba) je bio politički i vojni sukob koji je svoju kulminaciju dostigao tokom Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji. Oružani sukob je izbio jeseni 1941, tokom ustanka u Srbiji, oko pitanja vlasti, starešinstva, jedinstvene (ili zajedničke) komande, kolaboracije i različite nacionalne politike.
Komunisti su bili partija socijalne revolucije i nisu se odricali revolucionarne smene vlasti kao krajnjeg cilja, ostvarujući je u okviru narodnooslobodilačke borbe i jugoslovenskog pokreta. Komunisti su u četnicima videli nosioce predratne velikosrpske hegemonije koja želi da se nastavi preko politike srpskih buržoaskih snaga u zemlji i inostranstvu. Četnici su smatrali da su komunisti anacionalna, antisrpska snaga koja radi za račun stranog centra, u interesu svetske prevlasti komunizma.[1]
Četnici su u komunistima gledali glavne suparnike, jednako kao što su komunisti u četnicima videli po sebi najopasniju snagu nakon pobede nad fašizmom. Zbog povezanosti četnika sa Saveznicima, komunisti su ih doživljavali kao najveću sutrašnju opasnost, neuporedivo veću od ostalih i kolaboracionista koji trpe ratnu sudbinu Nemaca. Prema gledištu komunista, Nedić, četnici i izbeglička vlada su bili beočuzi jedinstvenog lanca „velikosrpske hegemonije".[1]
Komunisti se se borili protiv dinastije i za ostvarenje socijalne revolucije, dok su četnici bili „samo vojnici i borci za Kralja i Otadžbinu". Četničke snage nisu se mirile sa socijalnom revolucijom i petokrakom, i obratno, komunisti sa održavanjem statusa quo i kokardom. Četnici su isprva bili priznati kao legitimna snaga Kraljevine Jugoslavije, koja uživa status savezničke snage, sve dok ih se 1944. godine kralj, vlada i Saveznici nisu odrekli.
Partizansko-četnički sukob se u delu literature naziva „bratoubilačkim" ili „građanskim ratom". Petranović smatra da "odgovor o stvarnim uzrocima sukoba otkriva izneta inicijativa Mihailovića za razgovor s nemačkim predstavnicima", iz koje se vidi da je želeo da se liši partizana pomoću Nemaca.[1]
Sukob na tlu Jugoslavije nije mogao ostati internog karaktera, jer su Britanci u početku podržavali Mihailovića, a Sovjetski Savez tajno KPJ.
Osobenost ovog sukoba je u tome što se vodio u uslovima okupacije i podeljene zemlje.
Napredovanja sila Osovine je zaustavljeno 1942. pošto je japan izgubio niz pomorskih bitaka, a evropske članice sila Osovine su poražene u severnoj Africi i, presudno, kod Staljingrada. U 1943. nakon niza nemačkih poraza u istočnoj Evropi, savezničke invazije Italije i američkih pobeda na Pacifiku, sile Osovine su izgubile inicijativu i preduzele strategijska povlačenja na svim frontovima. U 1944. zapadni saveznici su izvršile invaziju na Francusku, dok je SSSR povratio sve svoje teritorije i napao Nemačku i njene saveznice. Tokom 1944. i 1945. SAD su porazile japansku mornaricu u zauzele ključna ostrva u zapadnom Pacifiku.
Rat u Evropi se završio sovjetskim osvajanjem Berlina i bezuslovnom nemačkom predajom 8. maja 1945. Nakon savezničke Potsdamske deklaracije 26. jula 1945. SAD su bacile atomske bombe na japanske gradove Hirošimu i Nagasaki. Suočen sa neizbežnom invazijom japanskog arhipelaga i sovjetskom invazijom Mandžurije, Japan se predao 15. avgusta 1945. okončavši rat u Aziji i dovevši do totalne pobede Saveznika nad Osovinom.
Drugi svetski rat je izmenio političke saveze i društvene strukture u svetu. Ujedinjene nacije su osnovane da ojačaju međunarodnu saradnju i spreče buduće ratove. Velike sile-pobednice u ratu: SAD, SSSR, Kina, Ujedinjeno Kraljevstvo i Francuska, su postale stalne članice Saveta bezbednosti. SSSR i SAD su postale rivalske supersile i postavile scenu za Hladni rat, koji je trajao narednih 46 godina. U međuvremenu, uticaj velikih evropskih sila je počeo da opada i počele su dekolonijalizacije Azije i Afrike. Većina države čije su privrede bile oštećene su se posvetile ekonomskom oporavku. Politička integracija, posebno u Evropi, se pojavila u pokušaju da se stabilizuju posleratni odnosi i efikasnije bori u Hladnom ratu.
Radili:
Pavlovic Lola
Sosic Stefan
Brajkovic Aleksandar
Milunovic Uros
Full transcript