Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Realizm

No description
by

Wiktoria Jureczko

on 26 November 2013

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Realizm

Realizm
Wstęp do literaturoznawstwa
Kamila Jureczko
II rok Filologii Romańskiej od podstaw
(od łac. realis – prawdziwy) – wieloznaczny termin literaturoznawczy
w sensie szerokim
tendencja, charakteryzująca się dążeniem do maksymalnego zbliżenia dzieła literackiego do rzeczywistości i jej jak najlepszego, zgodnego z prawdą odwzorowania (mimesis) oraz obiektywnego przedstawienia świata rzeczywistego w utworze literackim
w sensie węższym
kierunek literacki, ukształtowany we Francji w połowie XIX wieku i dominujący w ówczesnej literaturze europejskiej aż do pojawienia się symbolizmu.
Mimesis

(stgr. μιμήσις - imitacja, podobieństwo) – zasada twórczego naśladownictwa natury bądź dzieł mistrzów, którym udało się tę naturę odtworzyć. Zasada ta powstała w antyku, po raz pierwszy opisał ją Platon w swoich dialogach Ion i Państwo, Arystoteles natomiast poświęcił jej dzieło Poetyka. Później przejął ją renesans, gdzie wzorem do naśladowania stała się sztuka klasyczna. Postępowali oni według formuły Horacego, który uważał, że poeta jest jak pszczoła zbierająca nektar z różnych kwiatów i przetwarzająca go na własny, niepowtarzalny miód.
Realizm jako stosunek literatury do rzeczywistości
Realizm w tym znaczeniu rozumiany jest jako próba ścisłego odwzorowania i obiektywnej prezentacji rzeczywistości w literaturze.
Pierwotnie realizm miał naśladować rzeczywistość poprzez możliwie dokładne ukazywanie czasów współczesnych, a także poprzez szczegółowe zarysowywanie warunków życia codziennego.
Zofia Mitosek włącza do niego m.in. kontynuatorów XIX-wiecznego realizmu, wskazując na takie cechy jak: ujmowanie rzeczywistości w ramach logiki przyczynowo-skutkowej, wybieranie takich form literackich, w których opowiadanie przeważa nad opisem, występowanie trzecio osobowego narratora wszystkowiedzącego oraz obecność języka potocznego.
Henryk Markiewicz natomiast podzielił współczesny realizm
według trzech rodzajów reprezentatywności:
werystycznej, homologicznej oraz typowej

Roger Garaudy stwierdził natomiast, że realistyczne jest każde dzieło sztuki czy literatury, które w jakikolwiek sposób wychodzi poza sferę artyzmu i w tym sensie realistyczne byłyby np. obrazy Picassa czy powieści Kafki.
Michel Riffaterre wskazywał natomiast, że tekst literacki nie jest prawdziwy, dlatego, że naśladuje czy dokumentuje rzeczywistość, ale dlatego, że zgadza się ze zbiorem klisz, szablonów i wyobrażeń na temat rzeczywistości, które nosi w sobie czytelnik; według poglądów badacza utwór literacki w ogóle nie łączy się z rzeczywistością, a jedynie z jej obrazem w głowie czytelnika.
Realizm jako prąd literacki
Po raz pierwszy termin realizm w znaczeniu XIX-wiecznym
pojawił się we Francji w 1826 roku w 13 numerze czasopisma "Mercure français du XIX siècle", jako synonim "literatury prawdy". Szybko jednak nabrał negatywnego zabarwienia i był przez kilkadziesiąt następnych lat używany przez krytyków, którzy negatywnie oceniali niektóre dokładne opisy pojawiające się w ówczesnej literaturze (w tym romantycznej).

Redefinicję tego pojęcia przeprowadził Jules Champfleury w swoich publikacjach: Le réalisme (1857) i Grandes figures d'hier et d'aujourd'hui (Wielkie postacie dnia wczorajszego i dzisiejszego, 1861). Ocenił w nich wiele ówczesnych francuskich powieści, klasyfikując je albo jako nielicujące się z realnym życiem, faktami i obfitujące w liryzm (za takie uważał powieści Eugène Sue, Aleksandra Dumasa i George Sand), albo spełniające wymogi definiowanego przez siebie realizmu, ukazującego społeczne zależności, a także bezosobowy i bezstronny opis świata. Jako prekursora i najdoskonalszego realizatora takich założeń literatury uważał Honoriusza Balzaka (głównie za cykl Komedia ludzka) oraz Stendhala (Czerwone i czarne).
Podobne do Champfleury'ego poglądy głosili Edmond Duranty, Jules Assézat i Henri Thulié, którzy w 1856 roku założyli czasopismo "Réalisme" (ukazało się sześć numerów – do 1857 roku).
Na ukształtowanie się francuskiego realizmu duży wpływ miało także pojawienie się Pani Bovary Gustawa Flauberta (1857), chociaż sam autor odżegnywał się od tego terminu: w liście do pani Roger de Genettes (w październiku 1856) pisał: To z nienawiści do realizmu przedsięwziąłem tę powieść.
Dla francuskich realistów najważniejszym gatunkiem literackim stała się powieść, w której centralną postacią miała stać się postać literacka, ale ukazana na szerokim tle społecznym. Główny bohater powinien być typowy dla swojego środowiska, a nie zindywidualizowany.
Granica pomiędzy realizmem a naturalizmem jest we Francji płynna: elementy obu poetyk można odnaleźć w powieściach braci Goncourtów (Edmonda i Jules'a), w Listach z mojego młyna Alphonse'a Daudeta, Scenach z życia cyganerii Henriego Murgera. Emil Zola wiele cech realizmu zaadaptował w swojej koncepcji naturalizmu. We francuskiej krytyce literackiej terminy te były czasami używane zamiennie.
Samuel Beckett - współczesny powieściopisarz i dramaturg irlandzki - tak podsumował problem definicji realizmu:

Zainteresowanie życiem codziennym
Jednym z twórców tego okresu bez wątpienia zainteresowanym „zwyczajnym" życiem „zwyczajnych" ludzi - rolników, rzemieślników i przedstawicieli prowincjonalnej społeczności - była Mary Ann Evans, znana jako George Eliot (1819-1880). Akcja jej słynnej powieści Middlemarch (1871-1872) toczy się w prowincjonalnym miasteczku o tej samej nazwie, a fakt, że jego mieszkańców określa się mianem „Middlemarchers" - „będących w połowie drogi" - podkreśla w pewien sposób ich przeciętność, zwyczajność.
Spośród angielskich twórców okresu realizmu sławę zyskali też Charles Dickens (1812-1870), Thomas Hardy (1840-1928) i Anthony Trollope (1815-1882). Ich twórczość, osadzona w realiach epoki, stanowiła zarówno komentarz do życia społecznego, jak i psychologiczne studium jednostek zmagających się z problemami owych czasów.
W literaturze polskiej tamtego okresu problematyką społeczną zajmowali się tacy autorzy jak Bolesław Prus (Placówka, Lalka), Eliza Orzeszkowa (Nad Niemnem, Cham) i Henryk Sienkiewicz Rodzina Połanieckich). Co charakterystyczne dla wielu pisarzy tego okresu, byli oni również znanymi publicystami.
Czerpiąc z własnego doświadczenia
Realizm jako ruch artystyczny wywodzi się z XIX wiecznej Francji
i kraj ten, rzecz jasna, dał światu pisarzy, których zalicza się do grona najwybitniejszych twórców kierunku. Na szczególne wyróżnienie zasługują dwa nazwiska.
Pierwszym z nich był Marie Henri Beyle (1783-1842), piszący pod pseudonimem Stendhal. Zanim zasiadł do pisania powieści, zwykł był studiować własne stany emocjonalne, przypatrując się sobie chłodno i z rezerwą. Chciał w ten sposób - jak sam utrzymywał - „poznać ludzkie serce." Swe spostrzeżenia skrzętnie zapisywał w pamiętniku, który prowadził między 18 a 30 rokiem życia.
Gdy miał blisko 50 lat, opublikował powieść Czerwone i czarne (1830), na kartach której śledził losy prowincjonalnego bohatera, Juliana Sorela, we Francji doby restauracji. Dziewięć lat później wydano kolejne wielkie dzieło pisarza - Pustelnia parmeńska. Akcja powieści toczy się w małym włoskim dworku. Obydwie powieści uznano za godne uwagi ze względu na poruszone w nich „kwestie polityczne, za szczegółowość i różnorodność przedstawionych doświadczeń, żywotność i wyraziste sylwetki głównych postaci oraz dogłębną analizę psychologiczną."
Wielkie zamierzenia
Wydaje się jednak, że najważniejszym twórcą związanym
z nurtem francuskiego realizmu był Honore de Balzac (1799-1850), o którym Fryderyk Engels, działacz społeczny i filozof, jeden z twórców marksizmu, pisał: „Balzac powiedział nam więcej o naturze francuskiego społeczeństwa niż wszyscy socjologowie, politycy i pisarze historyczni razem wzięci." Dziełem życia pisarza był cykl 91 powiązanych ze sobą powiastek i historii znanych pod tytułem Komedia ludzka. Balzac pragnął w sposób jak najbliższy prawdy i całościowy przedstawić w powieści obraz społeczeństwa francuskiego ostatnich lat XVIII i pierwszej polowy XIX wieku.

Powieściopisarze rosyjscy
W gronie pisarzy okresu realizmu szczególnie wyróżniają się dwaj twórcy rosyjscy: Fiodor Dostojewski (1821-1881) i hrabia Lew Nikołajewicz Tołstoj (1828-1910). Ich twórczość przedstawia dwie różne drogi dążenia do realizmu.
Stendhal wyprzedzał swoją epokę - jego twórczość była rozumiana przez nielicznych żyjących w jego czasach ludzi (sam mawiał: Zrozumieją mnie około roku 1880). Pod koniec XIX wieku zaczęto na nowo interesować się jego dziełami. Jego styl często określany jest jako jasny i precyzyjny w wyrażaniu myśli. Ponadto charakteryzuje się głębią portretów psychologicznych bohaterów. W Czerwonym i czarnym sformułował koncepcję powieści-zwierciadła (padają tam słynne słowa: ...powieść to jest zwierciadło przechadzające się po gościńcu. To odbija lazur nieba, to błoto przydrożnej kałuży), a następnie rozwinął ją w Pustelni parmeńskiej
Beylizm (fr.beylisme) –
postawa wobec życia charakterystyczna dla bohaterów powieści Henriego Beyle'a, czyli Stendhala

Do wspólnych cech bohaterów stendhalowskich należą:
egotyzm– czyli indywidualizm, podniesiony do rangi doktryny;
• traktowanie życia, jako przestrzeni służącej do realizowania swoich pragnień, marzeń;
• aktywność;
• wrażliwość;
• inteligencja;
• namiętność – wyrażana w licznych romansach;
• odrzucenie norm: moralnych, religijnych i obyczajowych;
• chęć podporządkowania sobie rzeczywistości

Realizm – styl w malarstwie europejskim drugiej połowy
XIX wieku; zapoczątkowany we Francji, szybko został podchwycony na całym kontynencie. Obrazy realistyczne to głównie sceny rodzajowe z życia prostych ludzi, namalowane przy pomocy uproszczonych środków wyrazu, o spokojnej palecie i kompozycji.
Najważniejszą postacią realizmu był Francuz Gustave Courbet. Po francuskiej rewolucji lutowej w 1848 roku, gdy coraz więcej malarzy odwróciło się od romantyzmu i akademizmu, objął nieformalne przywództwo nad grupą tych artystów. On też użył po raz pierwszy terminu "realizm" w odniesieniu do współczesnego mu prądu artystycznego

Jean-François Millet chyba najbardziej odpowiada ideałowi malarza realisty. Jego sztuka niezmiennie obraca się wokół trudnego życia chłopów i ich symbiozy z naturą. Sam Millet pochodził z chłopskiej rodziny normandzkiej i wkładał w swoje miniaturki dużą dozę osobistego wzruszenia. Jego najsłynniejszym obrazem są Kobiety zbierające kłosy
z 1857 roku.
Wspomniany wcześniej główny ideolog ruchu Gustave Courbet powędrował w inną stronę. Jego początkowo bezinteresownie oddane sprawie obrazy (Pogrzeb w Ornans – 1849-50, Śpiąca prządka – 1853) poczęły powoli ustępować prowokacyjnym aktom i rozmaitym pretekstom do autoportretu.
Trzeci zaś wielki francuski realista, Honoré Daumier, zajmował się przede wszystkim miastem. Na rysunkach, grafikach i obrazach tego twórcy dostrzegamy nieco ironiczne portrety pijaków, wychodzących ze szkoły dzieci czy prawników. Stonowana kolorystyka wydobywa z ciemności twarze ludzi zwyczajnych i zmęczonych codziennością miejskiego życia. Ironiczna strona duszy Daumiera kazała mu skierować się później ku satyrze i karykaturze.
Duch realizmu ulotnił się szybko poza Francję. We Włoszech skroplił się m.in. w postaci tzw. stylu macchiaioli; w Rosji u Riepina i innych Pieriedwiżników; w Hiszpanii włączył się w nurt costumbrismo, zaś w Holandii można go odnaleźć w szkole haskiej. W Szkocji natomiast działała pod koniec XIX wieku pewien czas grupa realistów, określających się jako "Glasgow Boys".
Macchiaioli jest raczej niezależnym ruchem artystycznym niż odłamem realizmu, jednak podobnie jak ten protestuje przeciwko idealizmowi ówczesnego akademizmu. Głównym punktem niezgody jest co prawda kwestia techniczna, jednak malarzy macchiaioli interesuje to, co realistów: codzienność, wieś, pejzaż.
Pieriedwiżnicy malowali w duchu ideologicznym. Akcentowali tradycję rosyjską, kierowali malarskie oko ku prostym ludziom, portretowali chłopów i robotników, dając solidne podłoże pod późniejszy realizm socjalistyczny. Nazwa pochodzi od Towarzystwo Objazdowych Wystaw Artystów.
Kostumbryzm oznacza w sztuce hiszpańskiej nurt malarstwa akcentujący rodzimą tradycję, wywodzący się z doświadczeń romantyzmu, przemieniony jednak w latach 50. XIX wieku na modłę francuską. Najważniejszymi artystami kostumbryzmu byli malarze z rodziny Bécquer: José, Joaquín, Valeriano.
Szkoła haska leży gdzieś między tradycją Barbizończyków a impresjonizmem. Proste formy (np. Dzieci bawiące się na plaży Jozefa Israëlsa) natomiast odsyłają do technik Jean Milleta. Malarze szkoły haskiej interesowali się głównie pejzażem i portretami
"Glasgow Boys" to grupa szkockich malarzy skupionych wokół sir Jamesa Guthrie i Williama Macgregora – zaangażowanych realistów z Glasgow. Podstawowym tematem malarskim była dla nich wieś; wysiłek ludzi współżyjących z naturą, codzienne czynności pracujących ciężko chłopów. Sceny rodzajowe łączyli z pejzażem
Polska
Nurt realizmu reprezentują najlepiej Józef Chełmoński i Aleksander Gierymski. Chełmoński jest dużo "łagodniejszym" realistą, i porzuca często ciemną stronę życia na rzecz bardziej beztroskich obrazów o jasnej kolorystyce. Gierymski natomiast jest przedstawicielem tzw. "realizmu krytycznego". Z dużo większym oddaniem ideologicznym portretuje robotników i chłopów polskich oraz miejską biedotę.

Dramat
Mistrzowskie pióro norweskiego dramatopisarza Henryka Ibsena (1828-1906)
sprawiło, że realizm zawitał także do teatru. Ibsen należał do grona twórców, którzy w swych sztukach dotykali problemów kontrowersyjnych i bolesnych. Sprawy dawno zapomniane - a zarazem wciąż żywe w pozornie wygodnym życiu bohaterów klas średnich - wypływały na powierzchnię, wywołując zazwyczaj dramatyczne konsekwencje.

Bibliografia:
Słownik terminów literackich
. Janusz Sławiński (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2000. ISBN 83-01-13851-3.
Grzegorz Gazda:
Słownik europejskich kierunków i grup literackich XX wieku
. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13181-0.
Zofia Mitosek Realizm. W:
Słownik literatury polskiej XX wieku
. Alina Brodzka (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1992. ISBN 8304039427.
Bogumiła Kaniewska, Anna Legeżyńska:
Teoria literatury: skrypt dla studentów filologii polskiej
. Poznań: Wydawnictwo "Poznańskie Studia Polonistyczne", 2005. ISBN 83-88176-60-9.
Georges Blin,
Stendhal i problemy powieści
, PIW, Warszawa 1972.
Mimesis (ang.), artykuł Władysława Tatarkiewicza w
Dictionary of History of Ideas.

Karol Dickens
Honoré de Balzac
„Cóż jest prawdą? Płynąć jest prawdą i tonąć też jest prawdą. Jedno nie jest bardziej prawdziwe od drugiego."
skonfrontujmy to np. z akademickimi obrazami Cabanela, na których częstym elementem są rumiane cherubinki)
"Pokażcie mi anioła, to go namaluję!"
Nic nie przedstawia programu realistów lepiej niż buńczuczne słowa Courbeta:
Dziękuję za uwagę
Kamila Jureczko
Full transcript