Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

"Шығармашылықтың кілті - ізденіс"

No description
by

zhanar tusupova

on 27 February 2015

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of "Шығармашылықтың кілті - ізденіс"

Сыныптан тыс шығармашылық жұмытарын кеңінен қолдану...
Қорытындылау
Шығармашылық дегеніміз
- оқушының белсенділігі мен дербес іс-әрекетінің ең жоғарғы түрі

Оқушылардың шығармашылық жұмыс жасау кезі
Жұмыс түрлері
Жеті модульдың ықпалдасуы
Оқушылардың шығармашылығын жазба жұмыстары арқылы дамыту
Мақсатым:

оқушырдың
іскерлігі мен тәрбие
дағдыларын қалыптастыра
отырып, шығармашылық
жұмысқа баулу, ой - өрісінің
дамуына, жеке тұлға
болып қалыптасуына
мүмкіндік тудыру.

Міндетім:

оқушылардың шығармашық қабілетін дамыту, жан - жақты дамуына көңіл бөлу, ғылыми зерттеу дағдыларын қалыптастыру. Алға қойған мақсат пен міндетті орындау үшін оқушылардың танымдық, тірбиелік, шығармашылық әлеуетін
жан-жақты өсіруге, дамытуға ден қою

Су түбінде асыл тас,
Жел толқытса шығады.
Ой түбінде асыл сөз,
Шер толқытса шығады.
Асан Қайғы

1-кезең
Жаңаны, тың
нәрсені дамыту,
түпкі идеяны
табуға ұмтылу
2-кезең
Қиял, ұшқыр ой қалыптастыру кезеңі
Логикалық ойы дамытатын тапсырмалар
(сөзжұмбақ, ребус шешу, жұмбақ, мақал-мәтел, қанатты сөздер құрастыру)
Берілген тапсырманы
түрлендіру бағытындағы
жұмыс түрлері
(мәтінді өңдеу, берілген
мәтіннен диалог құрастыру)
Өз ойынан еркін тақырып құрастыруға берілген
жұмыс түрлері
(өлең, ертегі, әңгіме,
шығарма жазу)
3-кезең
Тапқырлық пен
шеберлікке
шыңдалу кезеңі
Бастауыш сынып мұғалімі:
Тусупова Жанар Карыбековна

«Шығармашылықтың кілті – ізденіс»
оқушылардың шығармашылық қабілетін
арттырудың әдіс - тәсілдері

Дамыттым!

Енгіздім!

Жұптық жұмыс
Топтық жұмыс
Жекелей жұмыс
Ойын айта алады
әңгімелейді,
дәлелдейді,
Сыни тұрғыдан
ойлай алады
Көшбасшылықты
Талантты және дарынды
Ойланды, талдады, қорғады.

Талаптанып, қанаттанып,
Өмір сырын ұғамыз.

Оқушылар шығармашылығынан

Бірлесіп пішкен
тон келте болмас

Өмір сізге лимон сыйласа,
Сіз одан лимонад жасауға тырысыңыз.
Өмір сізге ащы дәмін тарттырса,
Сіз оны тәтті дәмге айналдырыңыз!

ТҮЙІН:
-Осы шығармашылық тапсырмаларды cыныптан тыс жұмыс түрлеріне бейімдеп қолданудан, оқушылардың пәнге қызығушылығы мен тәрбие саласындағы өзіндік орны айқындалды.
-Оқушылардың тәрбие деңгейі көтерілді.
-Оқушылардың логикалық ойлауы, шығармашылық іс — әрекетке қабілеті артты.
-Осы жұмысты өткізу барысында бақылау нәтижесімен ата – аналар таныстырылып, оларға ақыл – кеңес берілді.
Әр мұғалім болашақ үшін қызмет істейді. Ол әр оқушыны жеке тұлға ретінде көріп, оның өміріндегі өз орнын табуына, сынып ұғымын қалыптастыруға, ата… аналармен ынтымақтасуға, оқытуда қиындық көріп жүрген оқушыға көмегі тиері сөзсіз.

Бірінші кезең – жаңаны, тың нәрсені дамыту, түпкі идеяны табуға ұмтылу.
Бұл кезеңде әдеби шығармашылық тапсырмалар беріліп, төмендегідей талаптар бойынша жұмыс жүргізіледі:
шығарманы бөлімдерге бөліп, тақырыбын жазып келу;
кейіпкер тобын ажыратып, олардың арасындағы шиеленісті түсіндіру;
шығарма мазмұнына сай қанатты сөздерді ойлап жазу;
әңгіменің белгілі бір бөлімінің көркемдік ерекшелігіне талдау жүргізу.
Екінші кезең - қиял, ұшқыр ой қалыптастыру. Бұл кезең -оқиға құрудың,
образ жасаудың мүмкіндігі бар кезең. Мұнда оқушыға ертегі, әңгіме, мақалдарды
жалғастырып жазу және аяқтау тапсырылады. Оқушы қиялға ерік беріп, оқиғаны
дамыта отырып, шығармашылық жұмыс істейді. Өз бетінше іздену - шығармашылық
қабілетті ашудың көзі. Бұл бағытта төмендегідей жұмыстар арқылы оқушының таным көкжиегін арттыра түсеміз.

Біздің мақсатымыз
- мұғалімді тыңдап қана отыратын, сұрасаң ойын емес, бойын көрсететін оқушы емес, керісінше, өз пікірін ашық айтып, тыңдаушысын нандыра алатын, ана тілінің асыл маржандарын өз шығармашылығында қолдана алатын жеке тұлға, азамат даярлау.

Мазмұндама жаздыру
-
оқушылардың тілдік материалдарды орынды қолдана білуге, жазбаша
сөйлеудің ерекшелігі мен мәтіннің синтаксистік құрылысын меңге ртуге, ең бастысы - қайта жасау қиялын дамытуға игі ықпал етеді.

Оқушыға шығарма жазғызудағы мақсат
- оның ойын, пікірін әдеби тілмен жатық,
сауатты жаза білуге және шығармашылық ізденіске баулу, логикалық ой өрісін кеңейтуге машықтандыру.
Көркем мәтінді меңгертуде жиі қолданылатын жазу жұмыстарының бірі - мазмұндама.

Жазба жұмыстары
- оқушының іс-әрекетіне негізделген ой еңбегі, шығармашылық ізденісінің жемісі, білімінің көрінісі.

Оқушының шығармашылық қабілетін дамыту үшін бірнеше шарт орындалуы тиіс. Олар:
1.Шығармашылық қабілетін дамытуды ерте бастан қолға алу;
2.Жүйелі түрде шығармашылық әрекет жағдайында болу;
3.Шығармашылық іс- іс-әрекетке жағдай туғызу.

Шығармашылық дегеніміз
 

өзінің жаңашылдығымен, өзгешелігімен ерекшеленетін өнім
алуға мүмкіндік жасайтын жеке тұлғаның бойындағы қабілеттіліктің, білім мен біліктіліктің, түрткінің (мотивтік) болуы.

Ұстаздық тәжірибемде оқыту барысында алдыма қойған мақсатым:
рухани бай, жан-жақты, түсінігі мол, өзін-өзі басқаруға, бір-бірінің пікірін тыңдап, бағалай білуге қалыптастыру;
әдебиет сабағында оқушылардың қабілетін арттыру және дамытудың тиімді әдісін қалыптастыра білу;
ойын ажарлап ашуда тіл шеберлігіне мән беру;
қосымша әдебиеттер оқып, білімді күнделікті толықтыру;
«сенің қолыңнан келеді», «сенен үміт күтеміз» деген сөздермен үнемі шабыттандырып отыру;
үй тапсырмасын беруде оқушы бейімділігін, қабілетін ескеру.

Оқушылардың шығармашылық дербестігін дамыту арқылы жеке тұлға қалыптастыру;
-танымдық іс-әрекет түрлері төменнен жоғары қарай, кезекті түрде, белгілі бір ретпен, жүйемен жүргізілуі нәтижесінде шығармашылығы дамиды;
-танымдық іс-әрекетті дұрыс ұйымдастыру біліктері мен ізденімпаздықтың қалыптасуы оқушыларды шығармашылыққа баулиды;

Оқушыларға бес түрлі деңгейде
тапсырма беру:
Бірінші
деңгейінде мәтінді түсініп оқып, мазмұнын айта білу;
Екінші
деңгейінде образдарға мінездеме беру;
Үшінші
деңгейінде шығармадағы метафора, эпитет т.б. да көркем сөздерді тауып оқу, дәптерге тіркеу;
Төртінші
деңгейінде мәтінге деген өз көзқарасы, оны өз ойымен аяқтау, баға беру;
Бесінші
деңгейінде мәтінге байланысты өз шығармашылығы бойынша жұмыстар жүргізу. Міне, осы әдістерден кейін тапсырмаларды орындау-шығармашылық жұмыстың бастамасы болмақ.



Әдебиет сабағында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту:
*Қазақ поэзиясына және прозасына композициялық талдау;
*Ақынның өмір жолына байланысты хронологиялық кесте толтыру;
*Ақын-жазушылардың дүниеге келген жерлерін облыс, аудан, аймақ бойынша топтастыру;
*Кейбір тақырыптарға шығарма, пікір, ойтолғау жаздыру.


Оқушыларды шығармашылыққа баулудың, өзіндік іс-әрекетін ұйымдастырудың түрлері өте көп.

1.Тәрбие сағатында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту
Тәрбие сағатының өзінде де оқушы шығармашылығына үлкен жол ашуға болады

Ол үшін мен мынадай жолдарды атап өтер едім:
*Өтілетін тақырып бойынша оқушыға тірек сөздер беріледі де, шығарма немесе ойтолғау жаздыруға болады;
*Тақырып мазмұнына орай сурет салдыру;
*Өтіп отырған тақырыбымызға байланысты қосымша мақал-мәтел, нақыл сөздер жинастырып келу;
*Өлең шығарту.


Оқушының жұмыс портфолиосын
жинақтату

Портфолио
– оқушының белгілі бір оқу кезеңіндегі жеке жетістіктері мен табыстарын жинақтау тәсілі. Бұл тек бағалау үрдісі ғана емес, сонымен қатар, оқушының өзін –өзі бағалап, бақылап отыруының құралы да.
1.Портфолио
– оқушының белгілі бір уақыт аралығында оқудағы жеке жетістіктерінің жинағы мен бағасын тіркеу тәсілі.
2.Портфолио
– оқушының түрлі салалар бойынша қажыр-қайраты мен жетістіктерін көрсететін оқу нәтижелерінің жинағы.
3.Портфолио
– оқушының білім, білік, дағдыларына мониторинг жасауға арналған жүйелі, арнайы жинақталған дәлелдемелер жинағы.
4.Портфолио
– оқушының жеке жетістіктері мен тәжірибесін рәсімдеп көрсететін сан алуан ақпараттарды жинақтаған жұмыс папкасы.
5.Портфолио
– оқушының жеке өсуін қадағалау болып табылатын өзіндік көрме жұмыстары
Портфолионың міндеті:
-оқу, іздену, жетілу  мақсаттарын қолдау;
-белгілі бір уақыт аралығында оқушының өзгерісі мен өсуіне өзінің және өзгенің көзін жеткізу;
-оқушылардың, мұғалімдер мен ата-аналардың қатынасын нығайту;
-оқу үрдісінің сабақтастығын қамтамасыз ету;
-өздігінен оқуды қолдау;
-анықталған нәтижелерге орай дамуын, қабілетін  айқындау;
-оқушылардың  өз оқуларын еркін бағалай алып, өз-өзіне сенімін қамтамасыз ету;

Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту кезінде оған кері әсер ететін кедергілердің де бар екенін әр уақытта есімізде ұстаймыз.
Ондай кедергілер:
1. Оқушының әлеуметтік жағдайының болмауы.
2. Психологиялық жағынан ойлау, қиялдың төмен болуы. Өз күшіне сенбеуі, жалқаулығы.
3. Денсаулығының нашарлығы.
Сондықтан мұғалім өз пәнін үйрету барысында әр оқушыны зерттеп, олардың өміріндегі осындай кемшіліктері болса, оны алдын-ала анықтау керек.


1. Өз бетімен оқуға, жұмыстануға дағдыланады.
2. Шығармашылық ізденіске жетелейді.
3. Өз ісіне деген сенім пайда болады.
4. Әр нәрсеге сын көзбен қарауға үйренеді.
5. Салыстыруға, қорытынды жасауға үйренеді.
6. Шығармашылдық белсенділік артады.
Осылардың нәтижесінде дарынды, қабілетті жеке тұлға қалыптасады.
Мен істеймін – өзінің пәнге деген қызығушылық тетігін табуы.
Мен үшін керек – пәннің өз өміріне деген қажеттілігін сезінуі, талаптануы, оқуы, ізденуі.
Мен істей аламын – өз біліміне деген сенімділігі.


Оқушылармен жүргізілетін жұмыс жоспары:
1. Тақырып. 
2. Тақырыптың өзектілігі. 
3. Негізгі идеясы, мақсаты. 
4. Жұмыс мазмұны, жоспары. 
5. Жұмыс орындауда туындалған проблемалар, қиындықтар және оның шешілуі. 
6. Жұмыс қорытындысы және оның практикалық мәні. 
7. Жұмысқа өзіндік талдау, өзіндік баға беруі. 


 
• “Әлемге бөтен көзбен қарау” 
• “Басқа кейіпкер атынан әңгіме құру” 
• “Оқиғаның соңын пайдаланып, әңгіме құру ” 
• ”Заттың қанша маңызы бар” 
• “Заттың белгілерін ата” 
• “Суретті толықтыр”



Оқушыларға қойылатын талап:
 Алдына мақсат қоя білу және жетуге ұмтылу;
 Қорытынды жасап отыру.
 Қосымша материалдар табу, іздену.
 Өзін - өзі талдауды, өзін - өзі бағалай білуді меңгеру;



• портретті ойлап тап та, жинап ал
– шарты : мұғалім көз, мұрын, ауыз, құлақ, шаш үлгілері салынған карточкаларды тақтаға іліп қояды, ал оқушылар сол үлгілерге қарап отырып ойлап тапқан адам бейнесін құрастырады. 
• Аңдардың бейнесін құрастыр
– шарты: мұғалім әр балаға аңдар немесе жануарлар бейнеленген суреттерді дене мүшелерін бөлек қиып таратып береді, ал оқушы сол бөліктерді құрастыру керек. 
• Ізін тап
– шарты: тақтаға түрлі адамның, жануарлар мен аңдардың, құстар мен қосмекенділердің суреттерін іліп қояды да солардың іздерін дәптерлеріңе сал деп тапсырма береді. 
Әрине баланың шығармашылығын, шығармашылық қабілеттерін дамытатын жаттығулар мен тапсырмалар, әдістер мен тәсілдер сан алуан.

Ойлай алатын адам,
сұрақ та қоя алады.
Э. Кинг

Мақсаты:
Оқушылардың өзінің жеке пікірін қалыптастыруға көмектесу.
Дәлелдердің тізбегін логикалық түрде дұрыс құруға.
Өзін – өзі жарқын тұлға ретінде көрсетуге дағдыландыру;

1.Тақырыпты мазмұнына қарай жинақтау.
2.Арнаулы бір тақырыпта пікірталас тудыру.
3.Логикалық ойлауын дамытатын ойындармен берілген тапсрымаларды  шешу /ребус, сөзжұмбақ, құрастырмалы ойындар т.б./
4.Берілген тапсырманы түрлендіру бағытындағы жұмыс /кері есеп қарастыру, мәтін мазмұнын өңдеу, шығарма, шағын әңгіме, мәтін құру, т.б./
5.Әңгіменің ұқсастығын салыстыру, бөліктерге бөлу, ат қойғызу.
6.Ұнатқан кейіпкеріне мінездеме беру.
7.Ой шапшандығын, сөз байлығын дамытуда өлең шумақтарын құрастыру.
8.Мәтін, ертегі, әңгімені өз бетінше аяқтау.
Ал сабақтан тыс уақытта оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың жұмыс түрлері.
1.Әр түрлі кездесулер өткізу.
2.Әр түрлі тақырыптарда сайыс, пікірталастар өткізіп, алған әсерлері бойынша шығарма жазу.
3.Балаларға арналған журналдарға жаздырып, оны сабақ кезінде үнемі пайдалану.
4.Әрбір оқылып отырған шығармалардың авторлары туралы толық мағлұмат жинау,реферат жазу.

Оқушылардың зерттеу іс-әрекеттерін ұйымдастырудың түрлері көп және олар шығармашылық жұмыстың ерекшеліктеріне қарай қолданылады. Қарапайым жаттығуларға тоқталып өтейік: 
• “әлемге бөтен көзбен қарау” 
• “Басқа кейіпкер атынан әңгіме құру” 
• “Оқиғаның соңын пайдаланып, әңгіме құру ” 
- “ … Сөйтіп біз өз машинамызды таба алмадық”. 
- “… Ит Әсетке қарай жүгіріп, оның бетін жалап алды”. 
- “… мысық Динаның қолында ұйықтап қалды”. 
• ”Заттың қанша маңызы бар” 
Балаларға өздеріне өте жақсы таныс зат беріледі. Ол кірпіш, газет, бор, қарындаш болуы мүмкін. Тапсырма әдеттегідей емес, басқаша қалай қолдануға болатынын келтіру. Бұл тапсырманы орындау барысында баланың шығармашылық қабілеттері өсе түседі. 
• “заттың белгілерін ата” 
• “суретті толықтыр” Мысалға келесідей тапсырма беріледі: 



Бастауыш сыныптардың “Ана тілі” оқулықтарында берілген мақал-мәтелдерді бала шығармашылығын дамытатындай етіп пайдаланудың мәні зор. бұл жанрымен жұмыс төмендегідей ұйымдастырылады: 
1. Оқиғаға байланысты мақал-мәтелдер айтқызу. 
2. Керісінше, мақал-мәтелдің мағынасына қарай оқиға ойлау. 
3. Суретке қарап тұрып, бірнеше мақал айтқызу. 
4. Мақалдың мағынасын ашатын суреттер жинау. 
5. “Халық даналығын ұмытқан жоқсың ба?” түріндегі ойын. 
Келесі жұмыс түрін де балалар өте қызықты орындайды. Тақтаға сюжетті сурет іліп қоямын. Мысалға: “Қалың орман. Айнала жап-жасыл. Өзен ағып жатыр. Жағасында балық аулап отырған адам бейнеленген. Өзенде үйрек, қаздар жүзіп жүр.” 
Осы суретке қарап отырып, мақалдар айту тапсырылады. Сонда: 
• Сулы жер- нулы жер. 
• Еңбек етсең, емерсің. 
• Еңбек ер атандырады. 
• Сағынған елін аңсайды, сары ала қаз көлін аңсайды. 
• Табиғат –туған анаң т.б. мақалдарды балалар естеріне түсірді. 
Бұл тапсырманы орындау арқылы сөздің құдіретін түсіну, мақалға деген қызығушылығын ояту, оларды пайдалана білу сияқты педагогикалық-психологиялық міндеттер шешіледі. 

Оқу сабақтарын түрлендіріп, оларға дамытушылық сипат беретін жұмыстың бірі- ДИАФИЛЬМ жасату. ДИАФИЛЬМ – суретті шығарма. Онда сурет тірек ретінде пайдаланылады. Диафильм жасауға лайықты деп табылған тақырып мазмұны бөліктерге бөлінеді. Сосын бір бет қағаз алып, оны 4-ке бүктеу тапсырылады. Ол бөліктерге шығарманың бөліктерінің мазмұнына сәйкес суреттер тапсырылады. Сынып жоғарлаған сайын қойылатын мақсаттар да күрделене түседі. Мысалға: 
- тақырыпты қызықты эпизодтарға бөл, белгіле; 
- диафильм кадрларының ретін көз алдына елестет; 
- оларды альбом бетіне сал; 
- әр кадрға қысқа (мәтін- титр) құрастыр; 
- кадрларға сюжеттер бойынша әңгімелеп бер. 
Диафильм баланың зейінін, байқампаздығын тәрбиелеп, ойын, тілін, шығармашылығын дамытады. Негізгіні анықтап, логиканы қатаң түрде сақтай білуге үйретеді. 
Оқушылардың қызығушылық туғызатын шығармашылық жұмыстардың бірі- МҮСІНДЕУ. Оқып отырған шығармадағы өзіне ұнаған кейіпкерлердің мүсінін жасатқызу арқылы оқушыларды шығармашылық әрекеттің құмарту, қиялдау, идеяның жарқ ету, интуиция, шабыт сияқты кезеңдерін бастан кешетіндей жағдайға әкелуге болады. Бұл жұмыстарды топтарда ұйымдастырған қолайлы. Шығарма ең алдымен оқылады, бөліктерге бөлінеді. Сосын бір үзіндіні композиция түрінде ермексаздан бейнелеу тапсырылады. Жұмыс аяқталған соң, әр топ өз композициясы арқылы не айтқылары келгендерін түсіндіріп береді. Бұл жұмыстар баланың шығармашылығын дамытып, оның мінез-құлқын, жаупкершілігін тәрбиелейді. 
Келесі жұмыс түрі- ДРАМАЛАУ. Драмалау қоршаған ортадан, оқиғадан өз көрген білгендерін, көңіл-күйлерін, алған әсерлерін білдіруге асығып тұратын кіші жастағы оқушыларға өте жақын. Бұл туралы Л.С.Выготский “…драма басқа шығармашылық жұмыстарға қарағанда балаға жақындау, өйткені ол ойынмен тікелей байланысты, оның тұла бойында шығармашылықтың әр түрлі элементтері бар”,- деген. 
Шығарманың кейіпкерін сахналау үшін оны түсіну, оның образына ене білу қажет. Ол баладан үлкен саналылықты талап етеді. 

Шығармашылық қабілеттер әр бастауыш сынып оқушысының бойында болады. Қабілеттердің бірдей еместігін сыныпта отырған оқушылардың әрқайсысының әр пәнге және әр деңгейде қабілеті болғандығымен дәлелдеуге болады. Бірі есепке жүйрік болса, екіншісі тілге бай, ал енді біреулері сурет салғанды тәуір көреді. Олардың қабілеттерінің құрылымы да, оны құрайтын компоненттер де әр түрлі болып келеді. Мысалға: математикалық қабілеті басым балаларда ойлау операциялары тез, дәл болады да, бейнелеу өнеріне қабілетті балаларда нақты заттардың бөліктерінің ара қатынасын жылдам анықтай білу сияқты белгілер басым болады. Музыкаға қабілетті бала есту, ритмді түсіну, сезімталдық сияқты сапаларымен ерекшеленеді. 
Бастауыш сынып оқушыларына тән шығармашылық процестің кезеңдерін шартты түрде төмендегідей топтастыруға болады: 
1. Жаңалықпен бетпе-бет келу. 
2. Шығармашылық белгісіздік, екіұштылық. 
3. Шешімнің жарық көруі. 
4. Шығармашылық акт. 
5. Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу. 
Шығармашылық процестің әр кезеңінде бала бойында әртүрлі сапалық қасиеттер қалыптасып жатады. 



Шығармашылық қабілеттерді дамытуды бастамас бұрын ең алдымен “қабілет” ұғымының мәнін терең түсініп алу қажет. 
Қабілет: 
- білім алуға қажетті адамның психологиялық ерекшеліктері. 
- талаптарды қанағаттандыратын және үлкен жетістіктерге жеткізетін адамның қасиеттерінің синтезін айтады. 
- іс-әрекеттің белгілі бір түрін ойдағыдай, нәтижелі орындауда көрінетін адамның жеке қасиеті. 
- жеке адамның психологиялық айырмашылығы. 
- білім – білік жиынтығы, оларды қолдана білудегі дербестік, саналылық, шығармашылық. 
Қабілеттер түрлері сан қырлы. Негізгі 3 топқа бөлейік. 
1. Психологиялық қабілеттер; 
2. Ақыл-ой қабілеті; 
3. Физиологиялық қабілеттер. 
Психологтар қабілеттердің 2 түрлі деңгейінің болатындығын дәлелдейді. 
1. репродуктивті- іс-әрекетті, білімді берілген үлгі бойынша қабылдай алу деңгейі; 
2. шығармашылық- жаңалық ойлап табуға бағытталған қабілеттер деңгейі. 
Шығармашылық қабілеттердің белгілері ретінде: 
• мәселені қарастырудағы қырағылық, көрегендікті; 
• ақпаратты жүйке жүйесі арқылы хабарлауды; 
• тасымалдай білуді; 
• ақылдың икемділігі, ойдың орамдылығын; 
• әрекетті бағалай білуді қарастырады. 
Шығармашылық туралы айтылған ойлар мен жасалған тұжырымдамаларды талдай отырып, ол төмендегідей ерекшеліктермен сипатталатын адам әрекеті деген қорытынды жасаймыз: 
• шығармашылықта қарама-қайшылықтардың болуы; 
• әлеуметтік немесе жеке адамға деген мәнінің болуы; 
• шығармашылыққа арналған шарттардың, жағдайдың болуы; 
• нәтиженің жаңалығы, сонылығы. 


4-ші сынып оқушыларының танымдық қажетсінуін анықтау 
мақсатында төменгідей тест пайдаландым: 
Оқушылардың танымдық қажетсінуін анықтау.Тест № 1 
5- иә 
4 - көбінесе 
3- кейде, сирек 
2 - білмеймін 
1 - жоқ, сәйкес келмейді. 
1. Мен білуге тырысамын. 
2. Мен өз мүмкіндігіме, қабілетіме сенемін. 
3. Жұмысым көп болмаса да, өзімді дамытуға көп уақыт арнаймын. 
4. Өз пікірімді, көзқарасымды жеткізуге тырысамын, . 
5. Танымдық сұрақтар туындағанда кеңінен отырып пікірлесемін. 
6. Сабақта кездесетін кейбір кедергілер менің белсенділігімді реттейді. 
7. Проблемалық жағдаяттар танымдық ізденімпаздығымды арттырады. 
8. Өзімнің және жолдасымның әрекетін салыстырамын. 
9. Ақыл-ой еңбегімен ұзақ уақыт айналыса аламын. 
10. Кері байланысты іздеймін, бұл өзімді білу мен бағалауға көмектеседі. 
11. Өз білімімді, тәжірибелерді өмірде іске асырамын деп ойлаймын. 
12. Өзімнің қызығушылығыма байланысты достар іздеймін. 
13. Мен мамандық таңдауға өз білімімнің дәрежесін ескеремін. 
14. Мен танымдық ой-өрісімді дамытып отырамын және жақсы нәтижелерге 
жетемін. 
15. Жауапкершіліктен қорықпаймын. 
Оқушылар өздерінің жалпы ұпай санын есептеп шығарады. 
Егер сізде 45 ұпайдан жоғары болса, онда сіз қажеттіліктеріңізді белсенді орындайсыз;36-44 ұпайөзіңіздідамытуға құлшынбайсыз, танымдық ізденімпаздықты қалыптастыружолғақойылмаған; 14-35 ұпай - өзіңізді мүлдем дамытпайсыз, оқуға жауапкершілікпен, саналылықпен қараңыз. Өзіңіздің жеке тұлғаңыздың 
дамуына көп көңіл бөлгеніңіз дұрыс. Жоғарыда көрсетілген 15 критерий 
бойынша әрекет етуге тырысыңыз. 
Тест нәтижесінен оқушылардың 20%-і 45 ұпайдан жоғары, 48 %-і 36-44 
ұпай жинаса, 32%-і 14-35 ұпай жиналды. 


Ал ана тілін оқыту арқылы шығармашылық іс - әрекетті қалыптастыру дегеніміз - өмір шындығында өзін-өзі тануға ұмтылу, іздену. Осыған орай В.В.Давыдов: «Бастауыш мектепте шығармашылық қабілеттіліктерді оқу әрекетінде көрінеді, даму өнімі - оқуға құштарлық, ынталылық» - дейді. Ал шығармашылық қабілет әр баланың табиғатында болуы мүмкін. 

Біздің міндетіміз оқушыға оның бойында көрінбей тұрған мүмкіншіліктерін ашып көрсету. Осы міндеттерді орындауға мұғалімге бірден-бір керегі – дұрыс, тиімді әдіс-тәсілдерді таңдап пайдалану. Мен өз тәжірибемде жаңа технологияларды қолдану арқылы біраз нәтижеге жеттім. Бұл жұмысты дұрыс ұйымдастырған жағдайда оқушының өз даму деңгейіне сәйкес ойы шыңдалып, белгілі бір жетістіктерге жетері сөзсіз. Мұғалім оқушының өзін ізденуге жетелейді, ойлауға үйретеді, түрлі іс-әрекетке бағыттайды. 

Оқушылардың танымдық ізденімпаздығы қалыптастыруға бағытталған шақтар түрлері төртке бөлінеді: «танымдық, коммуникативтік, шығармашылық , әдіснамалық». 


Оқушыларды шығармашылыққа баулудың, өзіндік іс-әрекетін ұйымдастырудың түрлері өте көп. Мысалы: тірек сөздер беру арқылы әңгіме құрастыру, өлең құрастыру, мысалдарды, ертегілерді сахналау, шығарма жазу, ертегі мазмұны бойынша сурет салу, т.б. Осы орайда 2-сыныпта ана тілі сабағында баланың шығармашылық қабілетін дамытуда пайдаланған жұмыс түрлеріне тоқтала кетсем деймін.
Өлең құрастыру.
Бұл жұмысты екі тәсіл арқылы ұйымдастыруға болады.
а) Дайын өлең жолдарын ұсынып, оқушыларға соны аяқтауды тапсыруға болады.
Мысалы,Ө.Тұрманжановтың «Туған өлкем» өлеңінде қайталанып тұрған:
«Неткен сұлу, неткен көркем,
Осы – менің туған өлкем» деген жолдар бар.
Оқушыларға осы дайын өлең жолдары ұсынылып, оны ары қарай жалғастыру тапсырылады. Тапсырма дұрыс орындалу үшін, ең алдымен, оқушылар құрастыруға тиісті 
Оқушылардың шығармашылық белсенділігін қалыптастыруда саөлеңнің сызбасы түсіріледі:
«Неткен сұлу, неткен көркем,
Осы – менің туған өлкем», — ұсынылған жолдар.
«Ұлан-байтақ жерлері бар
Өз өлкемді мақтан етем», — оқушының аяқтауы, яғни бұл – жоспар, өлең ұйқасқа құрылады және бұл сызба бойынша өлеңнің бірінші, екінші, төртінші жолдары ұйқасуға тиіс.
ә) Дайын ұйқастар ұсынылады. Мысалы, «Күз» тақырыбына арнайы төмендегідей ұйқас бойынша өлең құрастыру тапсырылады:
… байлық
… алдық
… құс біткен
… қалдық.
Оқушының тапсырманы орындауы:
Күз – береке, күз — байлық,
Күзде астық мол алдық
Жылы жаққа құс біткен
Кеткен ұшып, біз қалдық.

Ел президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған Жолдауында “Біздің болашақтағы жоғары технологиялық және ғылыми қарымды өндірістері үшін кадрлар қорын жасақтауымыз қажет” деген сөздері бар. Демек, оқушылардың ғылыми зерттеу жұмыстарына қызығуын қалыптастыру, шығармашылық қабілетін дамыту, қазіргі техниканы тиімді пайдалану мәдениетіне тәрбиелеу – мектептің басты бағыттарының бірі. Бұл салада атқарылатын жұмыстар жетерлік.
“Баланың шығармашылық қабілетін ашу, оны алға қарай дамыту үшін ең бастысы жағдайлар жасау қажет”.
Оқушының дарындылығының дамуы, қабілетінің ашылуы көбінесе мұғалімнің кәсіби біліктілігне, және оның тұлғалық қасиетіне байланысты екені айдан анық.
Көбінесе “дарынды оқушы – бұл жақсы оқитын оқушы” деген пікір қалыптасқан. Белгілі ағылшын психологі П.Торранстың зерттеулері бұл пікірдің мұғалімдер арасында жиі кездесетінін анықтады. Оларға оқуда қиыншылық туғызбайтын, тәртіпті, ұйымшыл, білімді, тұрақты, ұғымтал, өз ойын нақты және түсінікті жеткізе алатын оқушылар көбірек ұнайды. Ал қисынсыз сұрақ қоятын, өз жұмысымен ғана айналысатын, тәуелсіз, көбіне түсініспеушілік туғызатын, қияли, әр нәрсеге көзқарасы бөлек оқушылар ұнамайды. П.Торранстың зерттеулері нақ осы қасиеттер оқушының шығармашылық дарындылығын көрсететін және оның нашар оқитын оқушылардың арасында да аз емес екендігін айқындаған. Сондықтан мұғалімдер осы зерттеулердің нәтижесін есте ұстағаны жөн.
Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты- олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушының танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады.
Дарынды оқушымен жұмыс жүйесіндегі мұғалім маңызды орын алады. Оқушының болашақтағы мамандығына байланысты, яғни кәсіби тағдыры тек қана жақсы мұғалімге байланысты.
Бұл контексте болашақ мұғалімді жаңашыл педагогтердің инновациялық тәжірибесін шығармашылық ынтамен меңгеру және пайдалану арқылы даярлаудың келешегі зор деп ойлаймыз.
Жаңашыл педагогтер оқушының жеке тұлғалық абыройын барынша құрметтеуге, оның шығармашылық қабілеттері мен бейімділіктерін, өздігімен ойлау қабілетін дамытуға, жағымды эмоциональдық педагогикалық үрдісті қалыптастырып, одан педагогикалық зорлықтың барлық түрін аластатуға бағытталған ізгіліктік стратегиясымен сипатталады.

Оқушының жұмыс портфолиосын
жинақтату
Портфолио – оқушының белгілі бір оқу кезеңіндегі жеке жетістіктері мен табыстарын жинақтау тәсілі. Бұл тек бағалау үрдісі ғана емес, сонымен қатар, оқушының өзін –өзі бағалап, бақылап отыруының құралы да.
1.Портфолио – оқушының белгілі бір уақыт аралығында оқудағы жеке жетістіктерінің жинағы мен бағасын тіркеу тәсілі.
2.Портфолио – оқушының түрлі салалар бойынша қажыр-қайраты мен жетістіктерін көрсететін оқу нәтижелерінің жинағы.
3.Портфолио – оқушының білім, білік, дағдыларына мониторинг жасауға арналған жүйелі, арнайы жинақталған дәлелдемелер жинағы.
4.Портфолио – оқушының жеке жетістіктері мен тәжірибесін рәсімдеп көрсететін сан алуан ақпараттарды жинақтаған жұмыс папкасы.
5.Портфолио – оқушының жеке өсуін қадағалау болып табылатын өзіндік көрме жұмыстары
Портфолионың міндеті:
оқу, іздену, жетілу  мақсаттарын қолдау;
белгілі бір уақыт аралығында оқушының өзгерісі мен өсуіне өзінің және өзгенің көзін жеткізу;
оқушылардың, мұғалімдер мен ата-аналардың қатынасын нығайту;
оқу үрдісінің сабақтастығын қамтамасыз ету;
өздігінен оқуды қолдау;
анықталған нәтижелерге орай дамуын, қабілетін  айқындау;
оқушылардың  өз оқуларын еркін бағалай алып, өз-өзіне сенімін қамтамасыз ету;

Шығармашылық сабақтардың оқушылар үшін мынадай маңызды жақтары бар:
оқушының танымдық іздемпаздығы қалыптасады;
сұрақтарды, мәселелерді терең талдауға үйренеді;
шығармашылық ой - өрісі артады;
кітаппен жұмыс, көркем және ғылыми әдебиеттер, баспа материалдарымен жұмыс істеу біліктерін қалыптастырады;
ұжымдық ой - пікірлері жетіледі, топ мүшелерінің пікірлерімен ортақ тұжырым жасауға үйренеді;
мұғаліммен оқушылардың қарым - қатынасы ынтымақтастықта болып, сенімділіктері артады;
оқушы өз ойын еркін айтуға, сөз мәдениетіне үйренеді;
білімін жүйелі түрде толықтыруға үйренеді;
өз әрекетіне сыни тұрғыдан қарауға үйренеді;
тұжырым жасап қорытындылауға үйренеді;
оқу міндеттерін тиімді шешу мүмкіндігін таниды;
дүниетанымы кеңейіп, рухани дамиды;
дарынды тұлға ретінде “мен” деген өзіндік пікірі қалыптасады;
бәсекелестік қабілеттері дамиды;
мұғалімге тәуелділіктен арылып, шығармашылық жұмыстарға белсене араласуға үйренеді.

Бірінші кезең – жаңаны, тың нәрсені дамыту, түпкі идеяны табуға ұмтылу. Бұл кезеңде әдеби шығармашылық тапсырмалар беріліп, төмендегідей талаптар бойынша жұмыс жүргізіледі:
шығарманы бөлімдерге бөліп, тақырыбын жазып келу;
кейіпкер тобын ажыратып, олардың арасындағы шиеленісті түсіндіру;
шығарма мазмұнына сай қанатты сөздерді ойлап жазу;
әңгіменің белгілі бір бөлімінің көркемдік ерекшелігіне талдау жүргізу.
Екінші кезең - қиял, ұшқыр ой қалыптастыру. Бұл кезең -оқиға құрудың, образ жасаудың мүмкіндігі бар кезең. Мұнда оқушыға ертегі, әңгіме, мақалдарды жалғастырып жазу және аяқтау тапсырылады. Оқушы қиялға ерік беріп, оқиғаны дамыта отырып, шығармашылық жұмыс істейді. Өз бетінше іздену - шығармашылық қабілетті ашудың көзі. Бұл бағытта төмендегідей жұмыстар арқылы оқушының таным көкжиегін арттыра түсеміз.

Шығармашылық дегеніміз - оқушының белсенділігі мен дербес іс-әрекетінің ең жоғарғы түрі. Бұл мәслені шешуде шығармашылық тапсырмалардың орны ерекше. Шығармашылық бағыттағы тапсырмалар оқушының білім деңгейін - оқушылық деңгейден шығармашылық деңгейге көтеруге жол ашады. Оқушының шығармашылық қабілетін дамыту жолдарын үш кезең арқылы жүзеге асыруға болады.

Іс- тәжіребиелерді қорытындылай келіп, мынадай түйін түюге болады: 
1. Осы шығармашылық тапсырмаларды пәндерге бейімдеп қолданудан, оқушылардың қызығушылығы артады. 
2. Оқушылардың білім сапасы көтеріледі. 
3. Оқушының дарынды тұлға, шығармашылық шеберліктері шыңдалғандығының нәтижесін көруге болады. 
4. Қазіргі заман талабына сай тұлға қалыптасады. 
5. Оқушылардың логикалық ойлауы, шығармашылық іс- әрекетке қабілеттері артады. 
6. Әр мұғалім болашақ үшін қызмет істейді. Ол әр оқушыны жеке тұлға ретінде көріп, оның өміріндегі өз орнын табуына, сынып ұғымын қалыптастыруға, ата- аналармен ынтымақтасуға көмегі тиері сөзсіз. 


Ынталандыратын факторлар: 
1. Болашақты жоспарлау 
2. Алдына мақсаттар қою 
3. Өзіңнің жеке дамуына талаптанушылық 
4. Өз бетінше білім көтеру 
5. Дербестігі мен саналылығының артуы 
6. Пікірталастарға қатысу, өзінің пікірін айтуы 
7. Мұғалімді үлгі ету 
8. Оқу тапсырмасын орындауға әрдайым дайын болу 
9. Сыныптастарының өзі жайында пікірлері әсер етеді 

«Ана тілі» пәнінен орындаған шығармашылық жұмыстары оқушылардың ойлау, мәтін құрастыру қабілетінің, өлең шығаруға да төселіп қалғандықтан сөзідік қорының молдығын көрсетті. Өз тәжірибемде шығармашылығын дамытуда мынадай мәселелерге көзім жетті. 
● Оқушының өз бетінше білім алуға деген құштарлығы оянды; 
● Шығармашылықпен жұмыс істеуге дағдыланды; 
● Оқуға ынта-ықыласы артты; 
● Бір-бірінің ойын, пікірін сыйлауға үйренді; 
● Өз бойларына жақсы қасиеттерді жинауға үйренді; 
● өз ойын қағазға түсіруді үйренді; 
● оқушының жеке басын, ұжымды сыйлауға үйренді. 
Көрсетілген әдіс-тәсілдер бастауыш сыныптарға тиімді екендігіне көзім жетті.

Шығармашылық жұмысты мына жоспар бойынша көркемдеймін: 
1. Тақырып, оқушының және жетекшінің аты - жөні, сыныбы, мектебі, жылы. 
2. Тақырыптың өзектілігі. 
3. Негізгі идеясы, мақсаты. 
4. Жұмыс мазмұны, жоспары. 
5. Жұмыс орындауда туындалған проблемалар, қиындықтар және оның шешілуі. 
6. Жұмыс қорытындысы және оның практикалық мәні. 
7. Жұмысқа өзіндік талдау, өзіндік баға беруі. 


Сыныптан тыс жұмыс кезіндегі шығармашылыққа баулу:
- Мектеп шеберханасына, мұражайға апару;
- әр түрлі кездесулер ұйымдастырып, одан алған әсерлері бойынша шығарма, өлең жазу;
- суретті кітапша жасату, жазбаша баяндату;
- мектептегі үйірмелерге, сыныптан тыс жұмыстарға қатысуына жағдай жасау;
- газет – журналдарға жаздырып, оны оқу үрдісінде үнемі пайдалану;
- ауыз әдебиетінің түрлерін сабақтарда кеңінен пайдалану.

Шығармашылық жұмыста, әсіресе, бала қиялының орны ерекше. Бұл жөнінде М.Жұмабаевтың айтқан тамаша пікірі бар: «Жаратылыстың құшағында, меруерт себілген көк шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем үстінде, күнмен бірге күліп, түнмен бірге түнеріп, желмен бірге жүгіріп, алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада тұрып өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір, терең болуға тиісті». «…Баланың атаға тартуы рас болса, сиқырлы даланың баласы – қазақ баласы қиялқұмар болуға тисті».

«Оқушы шығармашылығының ерекшелігі оның сапалы түрде мақсатты әрекет жасауымен анықталады» — дей келе, «шығармашылық, шешімінің нәтижесі баланың өзі үшін жаңалық болса жеткілікті» екендігін айтады, яғни баланың шығармашылық өнімді еңбегі оның жеке тәжірибесімен салыстырылады.
С.Л.Рубинштейн

Өзім жүргізетін сабақтарда оқушыларға бес түрлі деңгейде тапсырма беремін.
Оның бірінші деңгейінде мәтінді түсініп оқып, мазмұнын айта білу;
Екінші деңгейінде образдарға мінездеме беру;
Үшінші деңгейінде шығармадағы метафора, эпитет т.б. да көркем сөздерді тауып оқу, дәптерге тіркеу;
Төртінші деңгейінде мәтінге деген өз көзқарасы, оны өз ойымен аяқтау, баға беру;
Бесінші деңгейінде мәтінге байланысты өз шығармашылығы бойынша жұмыстар жүргізу. Міне, осы әдістерден кейін тапсырмаларды орындау-шығармашылық жұмыстың бастамасы болмақ.

Ұстаздық тәжірибемде оқыту барысында алдыма қойған мақсатым:
рухани бай, жан-жақты, түсінігі мол, өзін-өзі басқаруға, бір-бірінің пікірін тыңдап, бағалай білуге қалыптастыру;
әдебиет сабағында оқушылардың қабілетін арттыру және дамытудың тиімді әдісін қалыптастыра білу;
ойын ажарлап ашуда тіл шеберлігіне мән беру;
қосымша әдебиеттер оқып, білімді күнделікті толықтыру;
«сенің қолыңнан келеді», «сенен үміт күтеміз» деген сөздермен үнемі шабыттандырып отыру;
үй тапсырмасын беруде оқушы бейімділігін, қабілетін ескеру.

оқушылардың шығармашылық дербестігін дамыту арқылы оның жеке тұлғасын қалыптастыруға болады;
танымдық іс-әрекет түрлері төменнен жоғары қарай, кезекті түрде, белгілі бір ретпен, жүйемен жүргізілуі нәтижесінде шығармашылығы дамиды;
танымдық іс-әрекетті дұрыс ұйымдастыру біліктері мен ізденімпаздықтың қалыптасуы оқушыларды шығармашылыққа баулиды;

3. Пікірталас түрлерін пайдалана отырып оқыту (пікір алмасу, ойталқы, ойкөкпар, пікірсайыс, т.б)
Пікірсайыс сабақтарын өткізу үшін алдымен жақсы жағдаят бола алатын тақырып таңдалғаны жөн. Тақырып сәтті таңдалған уақытта оқушылардың этикалық - эстетикалық талғамын оятып, сезіміне әсер етіп, білім іскерліктерін, шығармашылық мүмкіндіктерін дамыта аламыз.

2. Өнермен байланыстыра оқыту
"Әнге әуес, күйге құмар бала жаны сұлу, өмірге ғашық болып өседі"
(Мұхтар Әуезов).
Көркемөнердің бір саласы болып келетін әдебиет пәнінің басты құралы - сөз өнері. Ендеше "Әдебиет пен өнерді" байланыстыра оқытуды жүйелі түрде сабақ барысында қолдану нәтижесі жоғары жетістіктерге жетелейді;

Пәндік бағыт бойынша оқыту, үйрету әдістері арқылы оқушылар бойында мынадай дағды-әрекеттер қалыптасады:
өз бетінше шығармашылық ізденіс жұмыстарын жүргізеді;
зерттеу тәсілі арқылы көркем шығармаға идеялық-көркемдік баға беретін дәрежеге жетеді;
түрлі сайыстарға қатысу белсенділігі артады;
пәндік теориялық білігі молаяды;
ойын әдеби тілде көркемдеп жеткізе алады;
көркем шығармаға әдеби-теориялық кешенді талдауды меңгереді;
сөйлем талдаудың кешенді жолдарын игереді;
барлық іс-әрекетте шығармашылық бағыт ұстанады;
ақпараттармен өз бетінше жұмыс атқара алады.

Өзіміздің іс – тәжірибемізді қорыта келіп, мынадай түйін түюге болады:
Осы шығармашылық тапсырмаларды cыныптан тыс жұмыс түрлеріне бейімдеп қолданудан, оқушылардың пәнге қызығушылығы мен тәрбие саласындағы өзіндік орны айқындалды.
Оқушылардың тәрбие деңгейі көтерілді.
Оқушылардың логикалық ойлауы, шығармашылық іс — әрекетке қабілеті артты.
Осы жұмысты өткізу барысында бақылау нәтижесімен ата – аналар таныстырылып, оларға ақыл – кеңес берілді.
Әр мұғалім болашақ үшін қызмет істейді. Ол әр оқушыны жеке тұлға ретінде көріп, оның өміріндегі өз орнын табуына, сынып ұғымын қалыптастыруға, ата… аналармен ынтымақтасуға, оқытуда қиындық көріп жүрген оқушыға көмегі тиері сөзсіз.

Шығармашылық шыңы

Мақсат – оқушылардың іскерлігі мен дағдыларын қалыптастыра отырып, шығармашылық жұмысқа баулу, ой-өрісінің дамуына мүмкіндік тудыру.
Міндет – оқушылардың шығармашылылық қабілетін дамыту, жан-жақты дамуына көңіл бөлу, ғылыми - зерттеу дағдыларын қалыптастыру. Алға қойған мақсат пен міндетті орындау үшін оқушы жастардың танымдық, шығармашылық әлеуетін жан-жақты өсіруге, дамытуға ден қою қажет.

Мұғалім әрдайым ізденісте болса ғана шәкірт жанына нұр ұялата алады.
Ахмет Байтұрсынұлы

Су түбінде асыл тас,
Жел толқытса шығады.
Ой түбінде асыл сөз,
Шер толқытса шығады.



Асан Қайғы

Оқушыларға қойылатын талап:
 Алдына мақсат қоя білу және жетуге ұмтылу;
 Қорытынды жасап отыру.
 Қосымша материалдар табу, іздену.
 Өзін - өзі талдауды, өзін - өзі бағалай білуді меңгеру;



• портретті ойлап тап та, жинап ал – шарты : мұғалім көз, мұрын, ауыз, құлақ, шаш үлгілері салынған карточкаларды тақтаға іліп қояды, ал оқушылар сол үлгілерге қарап отырып ойлап тапқан адам бейнесін құрастырады. 
• Аңдардың бейнесін құрастыр – шарты: мұғалім әр балаға аңдар немесе жануарлар бейнеленген суреттерді дене мүшелерін бөлек қиып таратып береді, ал оқушы сол бөліктерді құрастыру керек. 
• Ізін тап – шарты: тақтаға түрлі адамның, жануарлар мен аңдардың, құстар мен қосмекенділердің суреттерін іліп қояды да солардың іздерін дәптерлеріңе сал деп тапсырма береді. 
Әрине баланың шығармашылығын, шығармашылық қабілеттерін дамытатын жаттығулар мен тапсырмалар, әдістер мен тәсілдер сан алуан.

Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту кезінде оған кері әсер ететін кедергілердің де бар екенін әр уақытта есімізде ұстаймыз.
Ондай кедергілер:
1. Оқушының әлеуметтік жағдайының болмауы.
2. Психологиялық жағынан ойлау, қиялдың төмен болуы. Өз күшіне сенбеуі, жалқаулығы.
3. Денсаулығының нашарлығы.
Сондықтан мұғалім өз пәнін үйрету барысында әр оқушыны зерттеп, олардың өміріндегі осындай кемшіліктері болса, оны алдын-ала анықтау керек.


1. Өз бетімен оқуға, жұмыстануға дағдыланады.
2. Шығармашылық ізденіске жетелейді.
3. Өз ісіне деген сенім пайда болады.
4. Әр нәрсеге сын көзбен қарауға үйренеді.
5. Салыстыруға, қорытынды жасауға үйренеді.
6. Шығармашылдық белсенділік артады.
Осылардың нәтижесінде дарынды, қабілетті жеке тұлға қалыптасады.
Мен істеймін – өзінің пәнге деген қызығушылық тетігін табуы.
Мен үшін керек – пәннің өз өміріне деген қажеттілігін сезінуі, талаптануы, оқуы, ізденуі.
Мен істей аламын – өз біліміне деген сенімділігі.


2.  Әдебиет сабағында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту:
*Қазақ поэзиясына және прозасына композициялық талдау;
*Ақынның өмір жолына байланысты хронологиялық кесте толтыру;
*Ақын-жазушылардың дүниеге келген жерлерін облыс, аудан, аймақ бойынша топтастыру;
*Кейбір тақырыптарға шығарма, пікір, ойтолғау жаздыру.


Оқушыларды шығармашылыққа баулудың, өзіндік іс-әрекетін ұйымдастырудың түрлері өте көп.
1.Тәрбие сағатында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту
Тәрбие сағатының өзінде де оқушы шығармашылығына үлкен жол ашуға болады. Ол үшін мен мынадай жолдарды атап өтер едім:
*Өтілетін тақырып бойынша оқушыға тірек сөздер беріледі де, шығарма немесе ойтолғау жаздыруға болады;
*Тақырып мазмұнына орай сурет салдыру;
*Өтіп отырған тақырыбымызға байланысты қосымша мақал-мәтел, нақыл сөздер жинастырып келу;
*Өлең шығарту.


Бірінші топ — танымдық іс-әрекетте табанды, міндеттері мен мақсатын біледі; ізденімпаз, пән бойынша дербес шығармашьлық жұмыстарға белсене қатысуымен ерекшеленеді.
Екінші топ  - ізденіске ұмтылады, бірақ шығармашылық тапсырмаларды орындауға барлық уақытта бірдей бейімділік көрсете бермейді. Танымдық тапсырмаларды орындау әдіс-тәсілдерін  табуға құлшыныс білдіреді; тапсырмаларды орындауда мұғалім көмегін кажет етеді.
Үшінші топ — шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды орындауға құлықсыз; белсенділігі төмен; репродуктивті сипаттағы тапсырмаларды ұнатады; жұмысты орындауда үлгіні кажет етеді, оны орындауда көмекті қажетсінеді.

3 топқа

Шығармашылық дегеніміз — өзінің жаңашылдығымен, өзгешелігімен ерекшеленетін өнім алуға мүмкіндік жасайтын жеке тұлғаның бойындағы қабілеттіліктің, білім мен біліктіліктің, түрткінің (мотивтік) болуы.

Шығармашылыққа баулудың, өзіндік іс-әрекетін ұйымдастырудың төмендегідей түрлері бар:
Тақырыпты мазмұнына сай жинақтау
Арнайы бір тақырыпқа пікірталас тудыру
Шығарма ,шағын әңгіме құру
Сөзжұмбақ құру, шешу
Қиялдау арқылы сурет салу.

Оқушының шығармашылық қабілетін дамыту үшін бірнеше шарт орындалуы тиіс. Олар:
1.Шығармашылық қабілетін дамытуды ерте бастан қолға алу;
2.Жүйелі түрде шығармашылық әрекет жағдайында болу;
3.Шығармашылық іс- іс-әрекетке жағдай туғызу.

Біздің мақсатымыз - мұғалімді тыңдап қана отыратын, сұрасаң ойын емес, бойын көрсететін оқушы емес, керісінше, өз пікірін ашық айтып, тыңдаушысын нандыра алатын, ана тілінің асыл маржандарын өз шығармашылығында қолдана алатын жеке тұлға, азамат даярлау.

5. Ғылыми - зерттеу жұмысына баулу, бағыттау
Оқушыларды ғылыми жұмысқа баулудың басы оларды өз беттерімен орындалатын зерттеу, іздендіру бағытындағы тапсырмаларға төселдіруден басталады. Шеберлік - сөздің орнын таба білу. Әрбір сабақ басталар алдында оқушыны қызықтырып әкететіндей кіріспе ойлап табу керек. Бейнелі сөздер, қызықты мәлімет, тартымды үзінді оқу мұғалімнің шеберлігіне байланысты

4. Сыныптан тыс шығармашылық жұмыстарды өткізу (Мысалы: "Әдебиет көшбасшысы" зияткерлік сайысы, жыр мүшәйраларын өткізу, Абай, Шәкәрім, Сәкен, Ілияс, Мұқағали оқулары, ақындар айтысы, т.б.)

1. Сабақты халық педагогикасымен ұштастыра отырып оқыту
Оқыту мен тәрбиенің қайнар көзі - халықтық педагогика. Балаларды халықтық салт - дәстүрді, әдет - ғұрыпты қастерлеп құрметтеуге үйреткен, тәрбиелеген абзал. Халық педагогикасының түрлерін сабақта пайдалану - оқушылардың сабаққа қызығушылығын, белсенділігін, шығармашылық қабілетін дамытуда өте тиімді екені мәлім.

«Оқыту үрдісінің үш түрлі құрамды бөлігі бар, ол - ғылым, шеберлік, өнер»
В. А. Сухомлинский.

Үшінші кезең – тапқырылық пен шеберлікке шыңдалу кезеңі . Бұл кезеңде оқушы белгілі бір шығармаға өзіндік көзқарас білдіріп, пікір жазады, мәтінге әдеби-теориялық толық талдау жүргізеді, кіші ғылыми жұмыстарды қорғайды, әңгіме жазады. Осы үш кезеңнен өткен оқушы нағыз шығармашыл тұлға болып дараланады.

1. Логикалық ойын дамытатын тапсырмалар (сөзжұмбақ, ребус шешу, жұмбақ, мақал-мәтел, қанатты сөздер құрастыру).
2. Берілен тапсырманы түрлендіру бағытындағы жұмыс түрлері (мәтінді өңдеу, берілген мәтіннен диалог құрастыру).
3. Өз ойынан еркін тақырып құрастыруға берілген жұмыс түрлері (өлең, ертегі, әңгіме, шығарма жазу).
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін басым міндетті оқушының өз қолына беріп отырған дұрыс. Бұл орайда сыныпты топқа бөліп тақырыпқа сәйкес өлең құрастыру, қанатты сөз ойлап табу, шағын мөлтек сыр жазу тапсырылады.

Өмір сізге лимон сыйласа,
Сіз одан лимонад жасауға тырысыңыз.
Өмір сізге ащы дәмін тарттырса,
Сіз оны тәтті дәмге айналдырыңыз!

«Екі жақты түсініктеме күнделігі»
стратегиясы

Оқушылардың қабілеттерін анықтау;
Жас ерекшеліктерін анықтай отырып, қызығушылығына сәйкес материалдар дайындау;
Материалдарды технология негізінде іріктеу;
Сын тұрғысынан ойлау, дамыта оқыту, ойын технологиясын пайдалана отырып, оқушылардың танымдық әрекетін дамыту және шығармашылыққа баули отырып, жазбаша-ауызша сөйлеу тілін дамыту;
Орфографиялық, орфоэпиялық талаптарды ескеріп, сауатты жазуды дамыту;
Оқушылардың шығармашылық, логикалық ойлау дағдысын дамыту;
Оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес даму мониторингін жасау.

Міндеттері:

Әр оқушы - бір Жұлдыз. Жарқырауына жәрдем беретін - мұғалімдер. Сондықтан әр ұстаз сол жұлдызды сөндіріп алмай, мәңгілік жағатын құдірет иесі болуы керек. Ол үшін оқытудың түрлі тиімді тәсілдерін меңгеріп, оны күнделікті сабақта қолдана білуі тиіс.
Педагог К.Д. Ушинский былай деген: “Біз жан-жақты жеке тұлға тәрбиелегіміз келсе, ол тұлғаны жан-жақты зерттеп білуіміз керек”. Осы ой бүгінгі таңда мұғалім әрекетінің тұжырымдамасы іспеттес. Соған байланысты оқушының тұлғалық құрылымы мен басты белгілерін және сапаларын анықтаудың мәні зор.

4. Әдебиет туралы пікірлер жинату
«Сыныптан тыс жұмыс – оқушы шығармашылығының бастауы»

3. Үйірме жұмыстарында оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін дамыту:
*Ертегі құрастырту;
*Ақындардың стилі бойынша өлең шығарту;
*Диалог құрастырту;
*Әңгіме, ойтолғау жаздыру;
*Ақындардың өлеңдерін жазып, жаттау;
*Реферат жазу


Мазмұндама жаздыру- оқушылардың тілдік материалдарды орынды қолдана білуге, жазбаша сөйлеудің ерекшелігі мен мәтіннің синтаксистік құрылысын меңгертуге, ең бастысы - қайта жасау қиялын дамытуға игі ықпал етеді.

Оқушыға шығарма жазғызудағы мақсат - оның ойын, пікірін әдеби тілмен жатық, сауатты жаза білуге және шығармашылық ізденіске баулу, логикалық ой өрісін кеңейтуге машықтандыру.
Көркем мәтінді меңгертуде жиі қолданылатын жазу жұмыстарының бірі - мазмұндама.

Жазба жұмыстары - оқушының іс-әрекетіне негізделген ой еңбегі, шығармашылық ізденісінің жемісі, білімінің көрінісі.

Бастауыш сынып мұғалімі:
Тусупова Жанар Карыбековна

«Шығармашылықтың кілті – ізденіс»
оқушылардың шығармашылық қабілетін
арттырудың әдіс - тәсілдері

Бірлесіп пішкен тон келте болмас

Талаптанып, қанаттанып,
Өмір сырын ұғамыз.

Ойланды, талдады, қорғады.

Топтық жұмыстың
презентациясы

Өзін- өзі бағалау.
Кері байланыс

Суреттерді пйдаланып,
әңгіме құру

Қызығушылықты ояту сәті.

Ойлай алатын адам,
сұрақ та қоя алады.
Э. Кинг

Мақсаты:
Оқушылардың өзінің жеке пікірін қалыптастыруға көмектесу.
Дәлелдердің тізбегін логикалық түрде дұрыс құруға.
Өзін – өзі жарқын тұлға ретінде көрсетуге дағдыландыру;

Оқушылар шығармашылығынан

Талантты және дарындыны

Көшбасшылықты

Сыни тұрғыдан ойлай алу

Ойын айта алады, әңгімелейді, дәлелдейді

Жекелей жұмыс

Топтық жұмыс

Жұптық жұмыс

Дамыттым!

Енгіздім!

Оқыту үшін бағалау, оқуды бағалау.

Жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту және оқу

Талантты және дарындыны оқыту

Сыни тұрғыдан ойлау

Жаңа тәсілдер

Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін арттыру жұмыстарында жеті модульды ықпалдастыру



Оқытудағы басқару және көшбасшылық.


Оқуда
АКТ-ны пайдалану.

Кембридж жобасы

Жеті модуль

Апталық
арқылы

Оқушының
жұмыс
портфолиосын
жинақтату

Электрондық
оқулықтармен
сабақ өткізу

Баспасөзге
жазылу

Үйірме
жұмыстары
Олимпиадалар

Дөңгелек стол өткізу,
басқа сала адамдарымен
кездесу ұйымдастыру
сол кездесуден алған
әсерлерін қағаз
бетіне түсіру

Сабақтарда:
Таңдау пәндері
Сыныптан тыс
жұмыстар

Сенім

Көзқарас

Шешім

Іс-
әрекет

Сөздік қорларының аздығы

Пікірлер тыңдамау

4

6

Оқушының өзін-өзі реттеу іс-әрекетінің дұрыс ұйымдастырылмауы?

Лидер оқушылардың топ ішіндегі басымдылығы

Уақыт тапшылығы

Сұрақ, ұсыныс,
Кедергілер

2

3

1

Шығармашылық жұмыстар барысында
кездескен кедергілер

Талдау картасы

Бір айналым сұхбат

Сюжеттік кесте

Кластер

Сәйкестендіру кестесі

Ролдік ойын

Эссе

Синквейн

ББҰ

Жұптықжұмыс

Топтық әңгіме

Презен-тация

Топтық жұмыс

Зерттеужұмыс

Жеке жұмыс

қолданған стратегиялар мен әдіс- тәсілдер:

Пікірталас түрлерін пайдалана отырып оқыту (пікір алмасу, ойталқы, ойкөкпар, пікірсайыс, т.б)
Пікірсайыс сабақтарын өткізу үшін алдымен жақсы жағдаят бола алатын тақырып
таңдалғаны жөн. Тақырып сәтті таңдалған уақытта оқушылардың этикалық - эстетикалық талғамын оятып, сезіміне әсер етіп, білім іскерліктерін, шығармашылық мүмкіндіктерін дамыта аламыз.

Өнермен байланыстыра оқыту
"Әнге әуес, күйге құмар бала жаны сұлу, өмірге ғашық болып өседі"

(Мұхтар Әуезов).
Көркемөнердің бір саласы болып келетін әдебиет пәнінің басты құралы - сөз өнері.
Ендеше "Әдебиет пен өнерді" байланыстыра оқытуды жүйелі түрде сабақ барысында қолдану нәтижесі жоғары жетістіктерге жетелейді;

Сабақты халық педагогикасымен ұштастыра отырып оқыту
Оқыту мен тәрбиенің қайнар көзі -
халықтық педагогика.
Балаларды халықтық салт - дәстүрді, әдет - ғұрыпты қастерлеп құрметтеуге үйреткен, тәрбиелеген абзал. Халық педагогикасының түрлерін сабақта пайдалану - оқушылардың сабаққа қызығушылығын, белсенділігін, шығармашылық қабілетін дамытуда өте тиімді екені мәлім.

Үйірме жұмыстарында оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін дамыту:
*Ертегі құрастырту;
*Ақындардың стилі бойынша өлең шығарту;
*Диалог құрастырту;
*Әңгіме, ойтолғау жаздыру;
*Ақындардың өлеңдерін жазып, жаттау;
*Реферат жазу


Ғылыми - зерттеу жұмысына баулу, бағыттау
Оқушыларды ғылыми жұмысқа баулудың басы оларды өз беттерімен орындалатын зерттеу, іздендіру бағытындағы тапсырмаларға төселдіруден
басталады. Шеберлік - сөздің орнын таба білу. Әрбір сабақ басталар алдында оқушыны қызықтырып әкететіндей кіріспе ойлап табу керек. Бейнелі сөздер, қызықты мәлімет, тартымды үзінді оқу мұғалімнің шеберлігіне байланысты

Бірінші топ
 — танымдық іс-әрекетте табанды, міндеттері мен мақсатын біледі; ізденімпаз, пән бойынша дербе
с шығармашьлық жұмыстарға белсене қатысуымен ерекшеленеді.
Екінші топ
  - ізденіске ұмтылады, бірақ шығармашылық тапсырмаларды орындауға барлық уақытта бірдей бейімділік көрсете бермейді. Танымдық тапсырмаларды орындау әдіс-тәсілдерін  табуға құлшыныс білдіреді; тапсырмаларды орындауда мұғалім көмегін кажет етеді.
Үшінші топ
 — шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды орындауға құлықсыз; белсенділігі төмен; репродуктивті сипаттағы тапсырмаларды ұнатады; жұмысты орындауда үлгіні кажет етеді, оны орындауда көмекті қажетсінеді.

Шығармашылық қабілеттерді дамытуды бастамас бұрын ең алдымен “қабілет” ұғымының мәнін терең түсініп алу қажет. 
Қабілет: 
- білім алуға қажетті адамның психологиялық ерекшеліктері. 
- талаптарды қанағаттандыратын және үлкен жетістіктерге жеткізетін адамның қасиеттерінің синтезін айтады. 
- іс-әрекеттің белгілі бір түрін ойдағыдай, нәтижелі орындауда көрінетін адамның жеке қасиеті. 
- жеке адамның психологиялық айырмашылығы. 
- білім – білік жиынтығы, оларды қолдана білудегі дербестік, саналылық, шығармашылық. 
Қабілеттер түрлері сан қырлы.
Негізгі 3 топқа бөлейік. 
1. Психологиялық қабілеттер; 
2. Ақыл-ой қабілеті; 
3. Физиологиялық қабілеттер. 
Психологтар қабілеттердің 2 түрлі деңгейінің болатындығын дәлелдейді. 
1. репродуктивті- іс-әрекетті, білімді берілген үлгі бойынша қабылдай алу деңгейі; 
2. шығармашылық- жаңалық ойлап табуға бағытталған қабілеттер деңгейі. 
Шығармашылық қабілеттердің белгілері ретінде: 
• мәселені қарастырудағы қырағылық, көрегендікті; 
• ақпаратты жүйке жүйесі арқылы хабарлауды; 
• тасымалдай білуді; 
• ақылдың икемділігі, ойдың орамдылығын; 
• әрекетті бағалай білуді қарастырады. 
Шығармашылық туралы айтылған ойлар мен жасалған тұжырымдамаларды талдай отырып, ол төмендегідей ерекшеліктермен сипатталатын адам әрекеті деген қорытынды жасаймыз: 
• шығармашылықта қарама-қайшылықтардың болуы; 
• әлеуметтік немесе жеке адамға деген мәнінің болуы; 
• шығармашылыққа арналған шарттардың, жағдайдың болуы; 
• нәтиженің жаңалығы, сонылығы. 


Оқушыларды шығармашылық қабілетіне қарай үш топқа топтастыру:
Сыныптан тыс жұмыс кезіндегі шығармашылыққа баулу:
- Мектеп шеберханасына, мұражайға апару;
- әр түрлі кездесулер ұйымдастырып, одан алған әсерлері бойынша шығарма, өлең жазу;
- суретті кітапша жасату, жазбаша баяндату;
- мектептегі үйірмелерге, сыныптан тыс жұмыстарға қатысуына жағдай жасау;
- газет – журналдарға жаздырып, оны оқу үрдісінде үнемі пайдалану;
- ауыз әдебиетінің түрлерін сабақтарда кеңінен пайдалану.

Әдебиет туралы пікірлер жинату
«Сыныптан тыс жұмыс – оқушы шығармашылығының бастауы»

Сыныптан тыс шығармашылық жұмыстарды өткізу

"Сынып көшбасшысы" зияткерлік сайысы, жыр мүшәйралары, Абай, Шәкәрім, Сәкен, Ілияс, Мұқағали оқулары, ақындар айтысы, т.б
Осы орайда оқыту үдерісін ұйымдастыру, дәстүрлі емес түрлерін қолдану
ДРАМАЛАУ
МҮСІНДЕУ
ОЙЫН
ДИАФИЛЬМ
Шығармашылық жұмыс


Сыни тұрғыдан ойлау

К.ТӨГІСОВ АТЫНДАҒЫ ОРТА МЕКТЕБІ
Full transcript