Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

KAYAÇLAR ve TOPOGRAFYA

No description
by

Fatih GÜLAY

on 7 September 2016

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of KAYAÇLAR ve TOPOGRAFYA

KAYAÇLAR ve TOPOGRAFYA
KAYAÇLAR
KAYAÇ DÖNGÜSÜ
TOPOGRAFYA VE KAYAÇ YAPISININ YERŞEKİLLERİNİN OLUŞUMUNA ETKİSİ
KAYAÇ YAPISININ YERŞEKİLLERİNİN OLUŞUMUNA BAŞLICA ETKİLERİ
-Yerkabuğu katı maddelerden oluşmaktadır.
-Çeşitli mineral ve organik maddelerden oluşan katı maddelere
kayaç (taş)
adı verilmektedir.
-Kayaçlar üç ana gruba ayrılmaktadır.
A) PÜSKÜRÜK (Magmatik) KAYAÇLAR
-Püskürük kayaçlar yerkabuğunun altındaki magmanın,
yeryüzüne ulaşarak
veya
yer altında
uygun koşullarda
soğuyarak katılaşması
sonucunda oluşurlar.
I. Dış Püskürük Kayaçlar
-Magmanın yeryüzüne ulaşması ile lavlar
hızlı
bir şekilde soğuyarak katılaşır.
-Aniden soğuyan magma genellikle
ince kristalli
,
camsı
ve
koyu renkli
dir.
-Dış püskürük kayaçların özellikleri
yeryüzüne ulaştıkları yere
,
magmanın kimyasal bileşimine
ve
soğuma hızlarına
göre değişim gösterir.
ANDEZiT
BAZALT
TRAKiT
OBSiDYEN ( VOLKAN CAMI )
TÜF ( VOLKAN KÜLÜ )
II. İç Püskürük Kayaçlar
-Magmanın bazı durumlarda yeryüzüne ulaşmadan
yeraltında
soğuması ile oluşurlar.
-Soğuma genellikle yavaş gerçekleştiği için
iri kristalli
,
açık renkli
ve
iri tanelidirler.

-Bu tip kayaçlara "
Plütonik Kayaçlar
" adı verilmektedir.
GRANiT
SiYENiT
DiYORiT
GABRO
B) TORTUL KAYAÇLAR
-Yer kabuğunun dış kuvvetlerin etkisi (
akarsular, rüzgârlar, dalga ve akıntılar, buzullar
) ile aşındırılması ve aşınan malzemenin belli alanlarda çökelmesi ile oluşurlar.
-Bu maddeler genellikle
göl
ve
deniz
gibi
çukur ortamlarda
birikerek zamanla sıkışırlar.
-Sıkışmanın etkisi ile pekişerek taş haline dönüşürler.
-Tortul kayaçlar
tabakalı
,
gözenekli
ve
yumuşak
tırlar.
-Tortul kayaçlar tabakalı olup, genellikle
fosil
içerirler.
I. Kimyasal Tortullar
Suların içinde eriyik halde bulunan minerallerin yeniden çökelmesi ile oluşurlar.
-Örneğin yeraltına sızan sular kireci çözündürerek mağara içerisinde
sarkıt
,
dikit
ve
sütun
ları oluştururlar.
Travertenler de, buharlaşan suyun içinde, eriyik halde bulunan kireç minerallerinin çökelmesi ile oluşmaktadır.
II. Fiziksel Tortullar
-Akarsu, rüzgâr ve buzul gibi
dış kuvvetlerin etkisi ile
taşınarak başka bir yerde biriken materyallerin herhangi bir tutturucu madde ile pekişmesi sonucunda oluşurlar.
-Genellikle kırıntılı yapıda olduklarından "
Kırıntılı tortullar
" olarak da anılmaktadırlar.
-
Deniz
,
göl
ve
yerel çukurluklarda
oluşurlar.
-Kırıntılı kayacın boyutuna göre
kaba
,
orta
ve
ince
kırıntılı tortullar olmak üzere üçe ayrılırlar.
KONGLOMERA
KiL TAŞI
KUM TAŞI
III. Organik Tortullar
-Göl ve deniz gibi çukur bir alanda bitki ve hayvan kalıntılarının birikerek tabakalar halinde katılaşması sonucunda oluşmaktadırlar.
-Bunlardan bir kısmı ölü deniz canlılarının üst üste yığılması ile bir kısmı da çanak alanlarına dışardan taşınan ölü materyalin pekişmesi ile oluşurlar.
-Mercan kalkerleri milyonlarca yıl boyunca üst üste birikerek pekişirler.
Kömür ve tebeşir gibi kayaçlar ise deniz tabanlarında ölü mikroorganizmaların yığılması ile oluşmaktadırlar.
C) BAŞKALAŞIM (METAMORFİK) KAYAÇLAR
-Tortul veya volkanik kayaçların
yüksek sıcaklık
ve
basıncın etkisiyle
değişime uğraması sonucunda ortaya çıkan kayaçlardır.
-Bu değişim sürecine
metamorfizma
denir.
-Metamorfizma sırasında kayacın yapısı değişebileceği gibi yeniden ve farklı şekilde kristallenebilir.
KiREÇ TAŞI
MERMER
KiL TAŞI
ŞiST
GNAYS
GRANiT
TAŞ KÖMÜRÜ
ELMAS
-Doğadaki her varlıkta olduğu gibi kayaçlarda da milyonlarca yıldır var olan bir
dönüşüm
söz konusudur.
-Dünyanın oluşumundan sonraki süreçte tüm kayaçlar volkanik kayaçların çeşitli etkenlerle değişime uğraması sonucunda oluşmuştur.
Bu bakımdan tüm kayaçlar
volkanik kayaçlardan
türemiştir.
Topografya,
yer şekilleri
ve
bu yer şekillerinin kağıt üzerine aktarımı
demektir.
-Ancak topografya kelimesi coğrafyada genellikle yer şekilleri anlamında kullanılmaktadır.
-Yer şekilleri çeşitli gruplar halinde incelenebilir.
-Örneğin;
Düz yer şekilleri
Dağlık alanlar
Buzul şekilleri
Akarsu şekilleri
Karstik şekiller
BAŞLICA YER ŞEKİLLERİ
Dağ: Belirli bir zirve noktasına kadar eğimin kesintisiz devam ettiği, çevresine göre 600 metreden daha yüksek tepedir.
Ova: Herhangi bir şekilde yarılmamış, düz ve düze yakın alana ova denir.
Plato: Akarsular veya başka dış kuvvetlerce yarılmış yüksek düzlüklere plato denir.
Seki: Akarsular tarafından aşındırma veya biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşmuş, küçük ve akarsu tabanından yüksekte kalan düzlüklerdir.
Delta: Akarsuların getirdiği alüvyonları bir göl veya deniz kenarında biriktirmesi ile oluşan, alüvyal toprakların bulunduğu alçak düzlüklere delta adı verilir.
Mesa: Yatay yapılı arazilerde yapı platosundan ayrılmış, üzeri düz tepe.
Falez: Dalga aşınımı sonucunda oluşan yüksek kıyı basamağı, uçurum.
Kanyon: Sert ve yumuşak kayaların bulunduğu bölgelerde görülen basamaklı vadi türüdür.
Yamaç: Bir yükseltinin kenar bölümü, eğimli yüzey.
Sırt: Iki yamaç arasında kalan, genellikle su bölümü hattını oluşturan dar veya geniş hat.
Volkan: Magmanın yeryüzüne ulaştığı ve genellikle bir dağ veya tepe oluşturduğu yer.
Şelale-Çağlayan: Akarsu vadisinde bulunan eğim kırıklığı veya basamaktan dökülen su kütlesinin oluşturduğu doğal güzellik.
-Yer şekillerinin oluşum ve evriminde

ve
dış kuvvetlerin etkisi
oldukça fazladır.
-Ancak yer şekillerinin bulunduğu yörede görülen kayaçların
fiziksel
ve
kimyasal özellikleri
de yer şekillerinin oluşumunda doğrudan etkilidir.
-Örneğin
kireçtaşı
,
tuz
veya
alçıtaşı
nın yaygın olduğu arazilerde
karst topografyası
na özgü yer şekilleri görülür.
-Yer şekillerinin oluşum ve gelişimi ana kayanın yapısı ile doğrudan ilişkilidir.
-Ana kaya faktörü her iklim bölgesinde farklı yer şekillerinin oluşmasını sağlamaktadır.
I. Kayacın Geçirimlilik-Geçirimsizlik Durumu
-Taşların, geçirimli veya geçirimsiz oluşu, yer şekillerinin oluşumu üzerinde oldukça etkili bir faktördür.
-Hemen her kayaç az veya çok geçirimli olma özelliğine sahiptir.
-Geçirimliliği yüksek olan kayaçlarda su hızla yer altına indiğinden yüzeyde akarsu oluşumu gecikir.
-Ancak geçirimsiz kayaçların yaygın olduğu alanlarda su yüzeyde kalır, birikir ve eğim boyunca hareket eder.
-Böylece akarsu ağı yani drenaj ortaya çıkar.
-Drenaj ağının şekli kayaçların geçirimli veya geçirimsiz olması hakkında önemli ip uçları verir.
-Birinci haritada geçirimsiz kayaçların bulunduğu bir arazide, gelişmiş bir drenaj ağı görülmektedir.
-Ikinci haritada ise geçirimli, karstik bir arazide, gelişmemiş kopuk bir drenaj ağı görülmektedir.
-Ilk haritada tepe ve vadilerden oluşan bir topografya görülürken, karstik arazide kapalı çukurlukların yaygın olduğu bir topografya görülür.

II. Kayacın Ayrışma özellikleri
-Kayaçların ayrışma özellikleri yer şekillerinin oluşumu üzerinde doğrudan etkilidir.
-Ayrışma olayı temelde iki grupta incelenir.
-Bunlardan ilki fiziksel ayrışmadır.
-Fiziksel ayrışma kayaçların sıcaklık değişimlerine bağlı olarak parçalanmasıdır.
-Diğeri ise kimyasal ayrışma, yani yağış ve yüzey sularının kayaların içine sızarak onları çözündürmesidir.
-Fiziksel ve kimyasal ayrışma genellikle bir arada etkili olur.
-Ancak bu etki ekvatordan kutuplara doğru, sıcaklık ve yağış değişiminin etkisi ile farklılıklar gösterir.
-Ayrışma sonucunda ortaya çıkan ayrışma malzemesi, zamanla organik maddelerin ve canlıların gelişmesiyle toprak örtüsüne dönüşür.
-Kolayca aşınabilen kayaçların bulunduğu arazilerde yer şekilleri yassı ve daha basıkken, zor ayrışan kayaçların bulunduğu arazilerde yer şekilleri daha sarp ve engebelidir.
-Her kayaç bulunduğu iklim bölgesinin özelliklerine göre farklı ayrışma özellikleri gösterir.
-Örneğin volkanik kayaçlar orta kuşağın ılıman iklimlerinde çok zor ayrışırken, tropikal iklim kuşağında kolayca ayrışmaktadırlar.
III. Kayacın Sertlik Özellikleri
-Kayaçlar farklı sertlik özelliklerine sahiptir.
-Örneğin talk ve jips (alçıtaşı) çok yumuşak kayaçlarken, yakut ve elmas oldukça serttir.
-Benzer şekilde tortul kayaçlar genellikle yumuşak ve kolay ayrışabilir niteliktedir.
-Ancak, metamorfik kayaçlar ve volkanik kayaçların bazı türleri oldukça serttir.
-Sertlik iklim bölgesine ve kayacın kimyasal yapısına göre farklılıklar gösterir.
-
Sert kayaçlar
ın görüldüğü arazilerde
sarp
,
engebeli
ve
basamaklı
yer şekilleri görülürken,
yumuşak kayaçlar
ın bulunduğu alanlarda
daha yassı
yer şekilleri görülmektedir.
-Volkanik faaliyet sonrasında ortaya çıkan volkan külleri (tüf) ve bunların içinde parça veya tabaka halindeki sert kayaçların ayrışması sonucunda ortaya çıkan sütunlara peri bacaları adı verilmektedir.
-Yumuşak volkanik tüflerin kolayca ayrışması ve bunların arasındaki sert unsurların şemsiye işlevi görmesi sonucunda ortaya çıkarlar.
IV. Tabaka Sistemlerinin Duruş Biçimleri
-Kayaç tabakaları ve özellikle de bu tabakaların fiziksel ve kimyasal özellikleri de yer şekillerinin oluşumu üzerinde etkilidir.
Yatay yapılı arazilerde tabaka platoları, mesa ve şahit tepe gibi yer şekilleri görülür.
Kıvrımlı arazilerde ise kayaçların uzanışına bağlı olarak tepe ve oluklar yer almaktadır.
HAZIRLAYAN:FATiH GÜLAY
Full transcript