Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Aργκό και κοινωνιόλεκτοι

No description
by

Marianne Katsoyannou

on 17 May 2016

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Aργκό και κοινωνιόλεκτοι

Μαριάννα Κατσογιάννου
Κοινωνική = κάθετη
H δομή της κοινωνίας είναι ιεραρχική, αποτελείται από μικρές και μεγάλες ομάδες ατόμων με κοινά κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά. Κάθε ομάδα έχει διαφορετική θέση στην κοινωνική ιεραρχία.
Η έννοια της κοινωνιολέκτου
Οι διαφορές που συνδέονται με τα κοινωνικά χαρακτηριστικά μπορούν να καταλήξουν στη δημιουργία γλωσσικών ποικιλιών, δηλαδή παραλλαγών που χρησιμοποιούνται από τα μέλη μίας ομάδας με κοινό τρόπο ζωής, ιδεολογία ή συμπεριφορά: "γλώσσα του στρατού", "γλώσσα της φυλακής", "γλώσσα των νέων", "γλώσσα του τουίτερ"... Πρόκειται για ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης, που είναι αναγνωρίσιμοι χάρη στις ιδιαιτερότητές τους, κυρίως τις λεξιλογικές, και που χρησιμοποιούνται από συγκεκριμένες ομάδες ομιλητών. Για το λόγο αυτό εξάλλου μαθαίνονται και χρησιμοποιούνται σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα.

Ποικιλότητα / ποικιλία
Ο όρος ποικιλότητα αναφέρεται στο φαινόμενο της διαφοροποίησης ανάμεσα σε οντότητες του ίδιου είδους.
Για παράδειγμα, γενετική ποικιλότητα σημαίνει ότι υπάρχει διαφοροποίηση του γενετικού υλικού ανάμεσα στα άτομα του ανθρώπινου είδους.
Το αποτέλεσμα της ποικιλότητας είναι η ποικιλία: έχουμε διαφορετικές φυλές ανθρώπων και διαφορές μεταξύ ατόμων της ίδιας φυλής.
...ανάλογα με τα άτομα που τη χρησιμοποιούν. Η ποικιλότητα αυτή ονομάζεται κοινωνική ή κάθετη, γιατί παραπέμπει στην ιεραρχία ανάμεσα στις κοινωνικές ομάδες.
Γλωσσική ποικιλότητα ονομάζεται η διαφοροποίηση που παρουσιάζει κάθε γλώσσα...
...ανάλογα με τις περιοχές όπου χρησιμοποιείται. Αυτή είναι η γεωγραφική (ή οριζόντια) ποικιλότητα, που εκτείνεται στο χώρο και περιλαμβάνει διαλέκτους και ιδιώματα.
Τα μέλη κάθε ομάδας, εκτός από την ατομική τους ταυτότητα, καθορίζονται και από τις υποχρεώσεις, το ρόλο και τα γενικά χαρακτηριστικά της ομάδας τους.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι υπάρχουν διαφορές στη χρήση της γλώσσας που εξηγούνται με βάση τις διαφορές στην κοινωνική ταυτότητα των ομιλητών: καταγωγή και/ή κοινωνική θέση, επάγγελμα, μόρφωση, ηλικία, φύλο...
Για παράδειγμα:
Παρατήρηση 1
Για να δηλώσει κάποιος την κοινωνική του ταυτότητα, μπορεί να επιλέξει τις λέξεις, τις φράσεις, ακόμα και την προφορά που θα χρησιμοποιήσει - περίπου όπως θα διαλέξει τα ρούχα που θα φορέσει. Αρχικά, οι επιλογές μπορεί να γίνονται συνειδητά, από ένα σημείο και μετά όμως είναι δύσκολο να διατηρηθούν αν δεν είναι αυθεντικές.
Παρατήρηση 2
Η διαφοροποίηση μέσω γλωσσικών στοιχείων μπορεί να γίνει και στο πλαίσιο μίας διαλέκτου. Στην κυπριακή, μπορούμε να πούμε:
Εν πολλά όμορφη η κορού!
ή
Μα είντα τάκκαρος!
Οι γλωσσικές αυτές ποικιλίες ονομάζονται κοινωνικές διάλεκτοι, κοινωνιόλεκτοι, αργκό (γαλλ. argot), σλανγκ (αγγλ. slang) ή τζάργκον (αγγλ. jargon) στην ειδική περίπτωση που συνδέονται με ένα επάγγελμα.
Από τη γλώσσα του στρατού
Συνήθως οι κοινωνικές διάλεκτοι διαφέρουν από την κοινή, καθημερινή γλώσσα, λιγότερο από τις γεωγραφικές. Περιέχουν κυρίως:


Λέξεις τροποποιημένες φωνητικά και/ή μορφολογικά ώστε να μην αναγνωρίζονται εύκολα:
βρομόνουμπο < βρομο- + newbie (νέος)
κεπικάριος: στρατιώτης στο Κέντρο Επικοινωνίας
λέουρας: ο αρχαιότερος του λόχου· η λέξη σχηματίζεται ως εξής: λέουρας < παλέουρας < πάλιουρας < παλιός
Λέξεις ίδιες με αυτές της κοινής γλώσσας, αλλά με αλλαγμένη σημασία:
θηρίο = τουαλέτα
καβούρι = στρατιωτικό όχημα
λουκάνικο = σάκος εκστρατείας
Πηγή: http://www.ellinikos-stratos.com/leksiko_2.asp
Πηγή: http://www.slang.gr
Η κρυπτική λειτουργία
Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι αυτή είναι η πραγματική προέλευση των κοινωνιολέκτων: η ανάγκη να επικοινωνήσει κανείς στο πλαίσιο μίας στενής ομάδας χωρίς να γίνει κατανοητός από τα μη μέλη. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε επαγγελματικές κάστες που θέλουν να παραμείνουν κλειστές ή σε ομάδες που δεν μπορούν να ενταχθούν κοινωνικά.
Σε ορισμένες περιπτώσεις η διαφοροποίηση είναι τόσο σημαντική ώστε να είναι αδύνατη η κατανόηση της κοινωνιολέκτου από ομιλητές άλλων ομάδων. Τότε μιλάμε για συνθηματική γλώσσα, της οποίας η λειτουργία ονομάζεται κρυπτική ή κρυπτολαλική.
Κοινωνιόλεκτοι του υπόκοσμου
Η ίδια η λέξη αργκό προέρχεται από τη γαλλική λέξη argot που αρχικά σήμαινε την κοινότητα των ζητιάνων και στη συνέχεια τη γλώσσα τους. Αργότερα, η ίδια λέξη χρησιμοποιήθηκε με τη σημασία «μυστική γλώσσα των κακοποιών».
Στην Ελλάδα φαίνεται ότι υπήρξαν επίσης κοινότητες και ιδιώματα ζητιάνων (τα μπολιάρικα ή μπουλιάρικα ή ρεκουνέικα) σε φτωχές περιοχές, δεν υπάρχουν όμως ακόμη αρκετές έρευνες και οι πληροφορίες που έχουμε είναι ασαφείς.
Ο ζητιάνος (1897) είναι ένα διάσημο μυθιστόρημα του Αντρέα Καρκαβίτσα, με ήρωα ένα πρόσωπο που προέρχεται από μία κοινότητα επαγγελματιών ζητιάνων στην πρόσφατα απελευθερωμένη Ελλάδα.
Κοινωνιόλεκτοι των καταπιεσμένων
Λέγεται ότι τα κορακίστικα, με διάφορες μορφές, χρησιμοποιήθηκαν επί τουρκοκρατίας από τους Έλληνες σαν μυστικός κώδικας, για να μην τους καταλαβαίνουν οι Τούρκοι.


Μία διάσημη κοινωνιόλεκτος
Καλιαρντά ονομάστηκε η κρυφή γλώσσα τον ομοφυλόφιλων της Ελλάδας που άρχισε να αναπτύσσεται κατά την δεκαετία του '40. Είχε πλούσιο λεξιλόγιο με τις λέξεις να γεννιούνται από αναγραμματισμούς, ηχομιμήσεις, συνειρμούς, δάνεια...
μπενάβω: μιλώ
μπενάβω ανθυγιεινά: κακολογώ
μπερντές: χρήμα· συνώνυμο: ντουλά
νάκα: όχι, δεν
και χωριζόταν σε απλά και ντούρα καλιαρντά, αυτά που μιλούσαν όλοι και αυτά που ήταν για τους λίγους.
Σήμερα η γλώσσα αυτή έχει αρχίσει να χάνεται, καθώς εκλείπουν σιγά-σιγά και οι λόγοι για τους οποίους δημιουργήθηκε.
Ένα πολύ γνωστό παράδειγμα προέρχεται από την Κύπρο:

Εσιε-βερεβε ενα-βαραβα 'στρον τζιεν-βερεβε μιτσίν
μες τους βουρουβούς εφτά-βαραβά
πλανή-βιριβι-τες μα-βαρα-βρομμά-βαρατα μου...
Υπήρχαν πολλές παραλλαγές, π.χ να παρεμβάλλεται η συλλαβή τσι ανάμεσα σε όλες τις άλλες:

Τσι-τι τσι-κά-τσι-νεις;
Τσι-εί-τσι-μαί τσι-πό-τσι-λύ τσι-κα-τσιλά.
(Ρεπορτάζ στο www.lifo.gr/team/gnomes/45607)
Επαγγελματικές κοινωνιόλεκτοι
Τις τελευταίες δεκαετίες χρησιμοποιείται ο ανεπίσημος όρος
τζάργκον (jargon) για να υποδηλώσει την ιδιαίτερη ορολογία
ενός επιστημονικού ή τεχνικού κλάδου, που δεν έχει
(δηλωμένη) κρυπτική λειτουργία: τζάργκον των γλωσσολόγων, τζάργκον του προγραμματισμού,
τζάργκον της Χ εταιρείας τηλεφωνίας...


Η κρυπτική λειτουργία υπήρξε η αιτία δημιουργίας των
παραδοσιακών συντεχνιακών κοινωνιολέκτων που είχαν κύριο να μην διαρρεύσουν τα μυστικά της
κάθε τέχνης που έπρεπε να παραμείνει «κλειστή». Στη Γαλλία,
το largonji des louchébems (< jargon des bouchers), η κοινωνιόλεκτος των κρεοπωλών, είναι σε χρήση ακόμη και σήμερα.
Κρυπτολαλικές
Μη κρυπτολαλικές
Επαγγελματικές κοινωνιόλεκτοι
στην Ελλάδα
Δεν γνωρίζουμε πολλά για τις επαγγελματικές κοινωνιο-λέκτους που υπήρχαν στην Ελλάδα μέχρι τον περασμένο αιώνα. Για τις περισσότερες από αυτές χρησιμοποιούμε το ίδιο γενικευτικό όνομα «μαστόρικα», αν και κάποιες είχαν δικά τους ονόματα: ντόρτικα, κουδαρίτικα («κούδα» στη γλώσσα των πλανόδιων χτιστών ήταν η πέτρα και «κούδαρης» ο άνθρωπος της πέτρας, ο χτίστης)...

Αυτές οι γλώσσες ήταν οι κώδικες που χρησιμοποιούσαν οι χτίστες και οι σιδεράδες για τις ιδιαίτερες συνεννοήσεις τους και για την απόκρυψη επαγγελματικών μυστικών. Σήμερα έχουν χαθεί (εφόσον άλλαξαν οι κοινωνικές συνθήκες που τις δημιούργησαν) χωρίς να αφήσουν πολλά ίχνη.
Η γλώσσα των νέων
Μία κοινωνιόλεκτος που εξελίσσεται με γρήγορους ρυθμούς και για την οποία τελευταία γίνονται πολλές μελέτες σε διάφορες χώρες, είναι η γλώσσα των νέων. Η ιδιαιτερότητά της είναι ότι συνδέεται με τον κύκλο ζωής των ομιλητών, παράλληλα όμως έχει και την ικανότητα να επηρεάζει έντονα τη γενική γλώσσα. Αυτό συμβαίνει άλλοτε επειδή οι ομιλητές διατηρούν ορισμένες εκφράσεις και στην ενήλικη ζωή τους, και άλλοτε επειδή μερικά στοιχεία της γλώσσας των νέων (λέξεις και φράσεις) περνούν στην κοινή γλώσσα ως σύμβολα νεανικότητας και μοντερνισμού.
Νεανική αργκό
Για να ακούσετε απόψεις νεαρών ομιλητών, καθηγητών και γλωσσολόγων για τη νεανική αργκό, μπορείτε να δείτε την εκπομπή «Η γλώσσα των νέων» από το Κουτί της Πανδώρας.
Είναι φτωχή η γλώσσα των νέων; Είναι επικίνδυνη για το μέλλον της γλώσσας;
Διάχυση
στην κοινή γλώσσα

Για να διατηρήσει την κρυπτική της λειτουργία μία κοινωνιόλεκτος πρέπει να ανανεώνεται και να αλλάζει συνεχώς λεξιλόγιο, κυρίως επειδή η κοινή γλώσσα δανείζεται συνεχώς λέξεις από τις διάφορες αργκό που έτσι διαδίδονται και γίνονται ευρύτερα γνωστές.
ψάρι
από τη στρατιωτική αργκό
τεκνό
από τη γλώσσα των ομοφυλόφιλων
κολλητός
από τη γλώσσα των νέων
τη βρίσκω
από τη γλώσσα των τοξικομανών
φάουλ
από την ποδοσφαιρική ορολογία
Η μελέτη της αργκό
Συνήθως η αργκό δεν μπορεί να μελετηθεί παρά μόνο όταν αρχίσει να χάνεται ή να γίνεται μέρος της κοινής γλώσσας. Στην Ελλάδα και στην Κύπρο τα θέματα αυτά αποτελούσαν ταμπού για πολλά χρόνια και τελευταία μόνο άρχισαν να γίνονται αποδεκτά ως αντικείμενα επιστημονικής έρευνας.

Ο πρώτος που ασχολήθηκε με αυτά ήταν ο λαογράφος Ηλίας Πετρόπουλος (1928-2003), που λογοκρίθηκε, δικάστηκε και καταδικάστηκε πολλές φορές για το έργο του.
Μελέτες για την ελληνική αργκό
Οι θεωρητικές μελέτες είναι ακόμη εξαιρετικά σπάνιες. Γενικά, όταν μιλάμε για "αργκό" αναφερόμαστε κυρίως σε λέξεις και φράσεις που:
είτε προέρχονται από περιθωριοποιημένες ομάδες και δεν είναι γνωστές στον περισσότερο κόσμο: πόσοι από εμάς γνωρίζουν ότι
ανοίγω κάρτα
στη γλώσσα της φυλακής σημαίνει "δημιουργώ παρεξηγήσεις";
είτε έχουν καθιερωθεί στη γενική γλώσσα, είναι τόσο γνωστές ώστε να καταγράφοντα στα λεξικά και η σχέση τους με τις πιο πάνω ομάδες είναι πλέον ιστορική.


είτε χαρακτηρίζουν τη γλώσσα των νέων - κάτι που σημαίνει ότι είναι πιθανόν να καθιερωθούν στο άμεσο μέλλον.
Γλωσσική ποικιλότητα, αργκό και κοινωνιόλεκτοι
Ta λεξικά της ελληνικής αργκό
Η παραγωγή τέτοιων λεξικών για την ελληνική γλώσσα είναι πολύ μικρή και δεν ακολουθεί πάντοτε επαγγελματικές προδιαγραφές.

Το γνωστότερο λεξικό αυτή τη στιγμή είναι το www.slang.gr, ενώ πρόσφατα κυκλοφόρησε και το http://lexislang.neurolingo.gr/
Full transcript