Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

ардын урлал, гар үйлдвэрлэл

АШУҮИС-ийн Сувилахуйн сургууль
by

Б. Жаргалмаа

on 6 March 2015

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of ардын урлал, гар үйлдвэрлэл

Гар урлалын гол төрөл болох ган сийлбэр, модон сийлбэр, цутгуурийн аргаар урласан бүтээлүүд, ихэвчлэн хөөмөлийн технологоор бүтээсэн ахуйн хэрэгцээний эд зүйлс, мөн хатгамалын урлалын зарим төрл
Их монгол улсаас өмнө 3 хөлт ширмэн тогоо, төмөр дөрөө, сүх бусад зүйлийг хийдэг байсан.
16-17-р зууны үед цутгамал, мөргөл тахилын хэрэгсэл, бурхны хүрэл, зэс дүр бүтээж байв. 19-20-р зууны эхээр Богдын дэргэд олон чадварлаг урчууд ажиллаж байжээ.
Монголчуудын ардын урлал, гар үйлдвэрлэл
Ардын урлал
Монголын дүрслэх урлагын томоохон төрөл зүлийн нэг нь ардын урлал юм.

Ардын урлалын тархацын байдалыг авч үзэхэд хуучин Далай Чойнхор вангийн хошуу одоогийн Архангай төмөр сийлбэр, Дарьганга мөнгөний урлал, Уянгынхан жодон эдлэл, Боржигон эмээлээ, Буриад тэргээр Нийслэл Хүрээ зураг, Зээгт наамал зэргээр алдартай байжээ.
Манай ихээхэн хөгжсөн төрөл нь зураг юм.
Ардын урлал нь:
Зураг, баримал, алт мөнгөний дархан, яс, модон сийлбэр, арьс шир, эсгий эдлэлийн урлал зэрэг төрөл зүйлд хуваагддаг.
Монголд гар урлал нь хөдөлмөрийн багаж зэвсэг хийснээр эхэлсэн.Хүннүгйин үеээс эхлэн минж, булга, халиу зэрэг амьдтын арьсаар эмжиж хувцас ноосон эдлэл хийж мөн хонь, тэмээний ноосоор утас хийдэг байсан.

Ардын авъяастны зурсан зургийг аж байдлын болон домгийн гэж ангилна.
Ардын зурагт үйчүүр хөзрийн зураг онцгой байр эзлэх бөгөөд ийм төрлийн зураг Монгол дүрслэх урлагын болон Говь-Алтай, Ховд, Архангай зэрэг аймгийн музейд бий.
Төмрийг гол төлөв сийлж урлаж байсан бол мөнгйиг цутгах, хөөх зэрэг олон аргаар хээлж, уталзлаж иржээ. Ардын хувьсгалаас өмнө дархчуул ихэвчлэн эмэгтэй хүний толгойн чимэглэл, эмээл хазаарын товруу, баавар, данх, домбо, хэт хутга зэрэг өргөн хэрэгцээний эдлэл хэрэглэлийг өөр өөр барилаар урлаж байв.
Мөчлөгийн ажилгүйдэл
Манайд эртний уламжлалтай бөгөөд шивээсээр эх загвар гаргаж өнгө ялган будах, цаасан цоолбороор алт тавьж хээлэх зэрэг мод будаж, хээлэх олон арга бий.


Анхаарал хандуулсанд баярлалаа
Ардын урлалын нэгэн төрөл бол Дархны урлал
Гар үйлдвэрлэл
Монголын төвийн бүс нутгийн хойд хэсэгт ган сийлбэрийн урлал сонгодог хэлбэрээ олж, эрчимтэй хөгжиж байсан бол дорнод хэсэгт мөнгөний урлал ур хийцийн хувьд давуутай байв. Тухайлбал, Түшээт хан аймгийн Далай Чойнхор хошуу (одоогийн Хөвсгөл, тэрчлэн Архангайн хойд хэсэг) ган сийлбэр, Цэцэн хан аймгийн зарим хошууд, Дарьгангийн мөнгөний дарх уран сайхны шийдлээрээ алдаршиж байсан.
Гар урлалыг ерөнхийд нь 3 ангилдаг.
1. Ахуй хэрэглээний
2. Эрэгтэй / гоёлын, энгийн, ахуйн\
3. Эмэгтэй / гоёлын, энгийн, ахуйн /
Гар урлалын бүтээлийг хийсэн материалаар нь 8 ангилдаг.
1.Болор
2.Шилэн
3.Даавуу
4.Төмөр
5.Мөнгө
6.Алт
7.Циллиод
8.Мод
Гар урлалын зарим бүтээлийг алт, гууль, зэс, ган зэргээр хийдэг. Гар урлалын салбаруудын нэг уран зургийг 4 ангилдаг.
1. Монгол зураг
2. Зан байдлыг харуулсан
3. Угсаатан
4. Олон үйл явдалыг харуулсан
Гар урлалын бүтээлүүдын тухай
“Дарьганга хийц” гар урлалын бүтээл
Дарьганга нутагт 1800-1970 оныг хүртэл зуун дал орчим жилийн хугацаанд хорь гаруй алдартай дархан амьдарч байжээ. Тухайлбал, Сүрэнхор, "хөл" Галай, "жараахай" Балдан, Дугар, Ласран, Очир, Ням, Чойннямбуу, Б.Лхамсүрэн, Д.Молом, Д.Дүйнхэр, Ш.Дондов, М.Сэнгэдоо, М.Балдан-Осор, Д.Цэеэрэгзэн, М.Зундуй, Н.Содов, Загдсүрэн нар байна. Эдгээр авьяас билэгт урчууд нь олон арван жил хуримтлуулан баяжуулсан бурхан ухаан, уран гар, хурц сэргэлэн нүд, өвөрмөц арга барилаар мөнгөн урлалд Дарьганга хийцийг бий болгосон юм.
Сэврэй хийц -Мөнгөн эдлэл-Урлагын бүтээл
Балдан засгийн хошуу Одоогоор Өмнөговь аймгийн Сэврэй сумын мөнгөн эдлэлийн хийц мөнгөн аяга нь 100 гаруй жилийн түүхтэй улсад алдартай хийц байдаг. Монгол улсад энэ чиглэлээр ардын урлаг монгол дархны аргаар уралдаг Дарьганга Сэврэй хийц гэж байдаг. Сэврэй хийц нь утас сувьмалын аргаар хийдэг, орц ихтэй эдэлгээ сайтай Сэврэй хийцийг Дархан Данзан , Пунцагдаржаа Ёндон, Балжин зэрэг олон дархчууд урлаж нэрд гаргасан.
Хөөрөг
Хүн төрөлхтөн анх 16-17 дугаар зууны үед хамрын тамхи гээчийг бий болгожээ. Навчин болон хамрын тамхи 16-р зууны сvvлээр португал, испанийн далайчид, худалдаачид, шашны зvтгэлтнvvдээр дамжин Филипинээс эхлэн Японоор дамжин тус бvс нутагт тархсан гэж судлаачид vздэг. 17-р зуунд тэндээсээ зvvн хойд хятад, солонгос монгол руу тархсан гэж бичигдэх нь нь ч бий. Хятадууд хамрын тамхиа хийх савыг төрөл бvрийн хэлбэр хийцтэйгээр хийх болж, vvндээ шил, шаазан гэх мэт төрөл бvрийн материалуудыг ашиглан яваандаа урлаг, гоёл чимэглэл талаасаа их хөгжин дэлхий нийтээр Chinese snuff bottle гэсэн нэрээр мэдэгдэх болсон.
Хаш хөөрөг
Хаш хөөрөг бусад үнэт чулуунаас хатуулгаараа илүү. Мөн байгаль дээрээс тэр бүр томоороо нь олборлох нь ховор. Байлаа ч хөөрөг хийх хэмжээнийх нь тун бага. Тиймээс өнгө сайтай, хатуулаг чанараараа, ховор нандин байдгийнхаа хувьд үнэтэй. Хаш эдэлдэг хүний яс хугарч бэртдэггүй гэж ярьдаг.

Шүрэн хөөрөг
Хаштай адил үнэтэйд тооцогдох хөөрөг бол шүрэн хөөрөг. Шүрээр голдуу сийлбэртэй хөөрөг хийдэг байжээ. Шүрэн хөөргийг голдуу эмэгтэйчүүд барьдаг байжээ. Шүрэн эдлэл хэрэглэдэг хүний бамбай өвчилдөггүй юм байна.

Мана хөөрөг
Мана чулууны хувьд олдоц ихтэй, энэ чулуугаар хийсэн хөөрөг олон байдаг тул төдийлөн үнэ хүрдэггүй. Энэ утгаараа ч тэр үү ийм хөөргийг жирийн иргэд илүүтэй барьдаг. Манан хөөргийг барьдаг хүн хэзээ ч саа өвчин тусдаггүй гэж ярьдаг. Саа өвчин тусч ам, нүүр нь муруйсан хүн гартаам хөөргөөр нүүрээ зөөлөн үрсээр эдгэсэн тохиолдол байдаг байна.

Чүнчигноров хөөрөг
Чүнчигноровыг монголчууд доржплам гэж нэрлэх нь бий. Хүний биед үүссэн элдэв яр, шархыг чүнчигноровоор үрж эдгээдэг домтой. Хуучны улсуудын хэлсэнээр мэдрэлийн цочмог өвчинөөс үүссэн могой яр, сум яр өвчин эмчлэгдэхгүй үхэх тохиолдол гарч байжээ. Энэ үед жинхэнэ сайн чанарын чүнчигноров хөөргөөр эмчилдэг аж.

Сүүжин хөөрөг
Гаднаас нь харахад шилтэй адил тунгалаг өнгөтэй энэ хөөргийг дотор сүүж, үстэй сүүж, манатай сүүжин хэмээн олон ангилдаг байжээ. Энэ хөөргийг барьсан хүн хөөргөөрөө нүдээ илвэл нүдний хараа сайжирдаг гэж ярьдаг.
Full transcript