Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

XI-XIII esr Azerbaycan Memarlığı

No description
by

Elvin Nuhbabali

on 26 October 2015

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of XI-XIII esr Azerbaycan Memarlığı

Azerbaycan Memarlığı
Gülüstan qalası
Azerbaycanın Şamaxı rayonu erazisinde yerleşen IX–XII əesrlereə aid qala. Qaladan elde edimiş arxeoloji tapıntıların en qedimi IX yüzileə aid olsa da, Gülüstan qalası XII yüzilde – XIII yüzilin başlanğıcında köklü şekildeə yeniden qurulmuş veə möhkemlendirilmişdir.
Qarabağlar türbesi
Qarabağlar abideleri bir kompleks şeklinde olub, buraya türbe, qoşa minare ve bu iki abidenin arasında yerleşen dini binanın qalıqları daxildir. Bu komplekse daxil olan qoşa minarelerin XII esrin axırlarında ve ya XIII əsrin evvellerinde tikilmesi güman edilir. Bu iki minareni bir-birine bağlayan portal quruluşu ise XIV esre aid quruluşdur. Bu kiçik portalın üzerinde Qoday xatunun adı oxunur. Qoday xatun ola bilsin ki, Abaqa xanın (1265-1282) arvadı olmuş Qoday xatundur. Ona göre bele mülahize yürütmek olar ki, hele XII-XIII esrlerde tikilmiş yeni binalar kompleksinin daxilinde Qoday xatunun şerefine bu xatire abidesini yaratmağı qarşısına meqsed qoymuş memar, o zaman bu portalı tikmişdir. Bele olduqda Qarabağlar türbesinin Qoday xatunun xatiresine hesr edilmesi imkan daxilindedir.

Zengezur sıra dağlarının eteyinde, Qarabağlar kendi yaxınlığında yerleşen ansamblın salamat qalmış tikilileri - baştağla birleşmiş minareler ve türbe - özünün menzereli görünüşü ile silinmez tessüratlar yaradır. Üslub ve tikinti texnikası xüsusiyyetleri türbeni ebu Seid Bahadır xanın hakimiyyet illerins de(1319-1335-cu iller), minareleri ise XII əesre aid etmeye imkan verir.
Hazırladı:
Elvin Nuhbabalı
Fenn: Memarlıq Tarixi
Mövzular:
1)XI-XIII esrlerde Azerbaycan memarlığının inkişafı.
2)XI-XIII esrlerde Azerbaycan memarlığının şeher salması, müdafie ve dini tikilileri.
3) XI-XIII esrlerde Azerbaycanın xatire ve mülki tikililerinin memarlığı.
4)XIII-XIV esrlerde Azerbaycan memarlığının inkişafı.
5)XIII-XIV esrlerde Azerbaycan memarlığının şeher salması, müdafie ve dini tikilileri.
6)XIII-XIV esrlerde Azerbaycanın xatire ve mülki tikililerinin memarlığı.
7)XV esrde Azerbaycanın memarlığının inkişafı.
8)XV esrde Azerbaycanın saray ve dini tikililerinin memarlığı
9)XV esrde Azerbaycanın xatire ve mülki tikililerinin memarlığı.
Şirvanşahların (Şirvan hakimlerinin) Azerbaycanın paytaxtı Bakı şeherinde yerleşen köhne iqametgahı. Kompleksə saraydan başqa divanxana, Şirvanşahlar türbesi, minaresileə 1441-ci ilə aid saray mescidi, hamam veə saray alimi Seyid Yehya Bakuvinin türbesi daxildir. Saray kompleksi XIII esrden XVI esre qeder müddetdeə tikilib (Saray daxil olmaqla bezi binalar XV əesrin əevvellerindeə Şirvanşah I Xelilullahın hakimiyyeti dövründe tikilib. Sarayın tikintisi Şirvanşah I Axsitanın ailə üzvlerini itirdiyi Şamaxı zelzelesinden sonra paytaxtın Şamaxıdan Bakıya köçürülmesi ile əelaqelendirilir.
1964-cü ildə saray kompleksi muzey-qoruq elan edildi veə dövlet mühafizesinə götürüldü. 2000-ci ildə unikal memarlıq ve medeniyyet kompleksi Bakı şeherinin qala divarları ileə ehateə edilmiş tarixi hissesi — İçerişeher veə Qız qalası ilə birlikdeə YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edildi. Şirvanşahlar sarayı müasir dövrdə Azerbaycan memarlığının incisi hesab edilir.
ƏEsas tikililerin müxtelif vaxtlarda tikilmesinə baxmayaraq saray kompleksi ümumi bedii tessürat yaradır. Kompleksin memarları Şirvan-Abşeron memarlıq mektebinin qedim əenenelerineə esaslanırdılar. Deqiq kubik formalı veə çoxüzlü memarlıq abideleri yaradaraq onlar divarları zengin oyma naxışlarla bezeyirdiler veə bu sübut edir ki, sarayı tikenler bennalıq senetini yüksek seviyyedeə bilirdiler. Her memar əenene ve bedii zövq sayesinde öz selefinin memarlıqla bağlı ideyasını menimsemiş, yaradıcı suretdeə onu inkişaf etdirmiş veə zenginleşdirmişdi. Müxtelif dövrlerdeə heyata keçirilen tikintiler hem ölçülerin vehdeti, hemde esas memarlıq formaları olan kubik şekilli binalar, günbezler veəportalların ahengi ve mütenasibliyi ile əelaqelendirilmişdir.
Şirvanşahlar sarayı
Şirvanşahlar sarayı İçerişeher xeritesinde
1 — Saray
2 — Divanxana
3 — Seyid Yehya Bakuvinin türbesi
4 — Dağılmış Keyqubad mescidinin yeri
5 — Murad darvazası
6 — Şah mescidi
7 — Şirvanşahlar türbesi
8 — Saray hamamı
9 — Ovdan.
Ölke:Azerbaycan
Şeher:Şamaxı
Yerleşir:Böyük Xınıslı kendinin yaxınlığı
Aidiyyatı:Şirvanşahlar dövleti Şamaxı xanlığı
Tikilme tarixi:VIII-XV esrler
Üslubu:Şirvan-Abşeron memarlıq mektebi
Material: Eheng daşı
Kateqoriya:Qala
ƏEhemiyyeti:Ölke ehemiyyetli

Dağın dereyeə baxan alt terrasında da divar uçuqları var. Bütün bu divar veə bürc qalıqları vaxtileədağ belinə qurşaq kimi dolanan möhkem qala divarları içerisindeə olmuşdur. Yaxın keçmişde iseə Gülüstan qalasının daha çox tikintisi göze deyir ve onun memarlığı haqqında daha dolğun tesevvür yaradırdı.
Şiddetli dağııntıya uğradığından Gülüstan qalasının bütöv qapalı quruluşundan dövrümüzə dağ relyefində peren-peren düşmüş, tek-tek bürc veə divar bölümleri qalmışdır. En monumental bürcler qalaya qalxan cığırın başında, dağılıb aradan getmiş giriş darvazasının yanlarındadır. Onlardan qerbde iseə daha bir yarımdairevi bürcün qalıqları yükselir. Planda düzbucaqlı biçimdeə olan bu bürc dağın qerb yamacındadır.
Qarabağlar türbesinin minareleri
Ölke:Azerbaycan
Şeher:Şerur
Yerleşir: Qarabağlar
Tikilme tarixi: XII-XIV esrler
Üslubu: Naxçıvan-Marağa memarlıq mektebi
Resmi adı: The mausoleum of Nakhichevan
Tipi:Medeni
Teyin edilib:2001
Dövlet: Azerbaycan
Region:Avropa
Bayıl qalası
Bakının Bayıl burnu yaxınlığına yerleşen veə hazırda deniz sularının altında qalmış tarixi memarlıq abidesi. Şirvan-Abşeron memarlıq mektebinin əen gözel əeserlerinden biri olan veə XIII esrdeə inşa edilmiş Bayıl qalası Xezer denizinin suyunun qalxıb-enmesi ile zamanla gah denizin üzünə çıxır, gah da sulara qerq olaraq görünmez olur
Qala menbelerde müxtelif adlarla ("Sualtı şeher" , "Bayıl daşları", "Sebayıl qalası", "Karvansara", "Xanəgah", "Kömrükxana" və s.) anılsa da elmi edebiyyatda daha çox "Bayıl qəsri" adı ilə tanınır.
Bayıl qesrinin tikintisi siyasi-herbi baxımdan çox qarşıq bir çağda – monqol yürüşleri bütün Yaxın Şerqi lerzeyeə getirdiyi vaxtda (1234-1235 -ci illərdə) başa çatmışdı. Ancaq sahilə yaxın adada tikilen bu möhteşem qesrin ömrü çox qısa olmuşdur. Alimlerin fikrinceə, o, 1306 – cı ildə baş veren güclü zelzeleə neticesinde denizeə batmışdır.
Bayıl qesrinin adanın biçiminə uyğun uzunsov planı var. Qalanın uzunluğu 180 m, orta eni isə 35 m-dir. Qala divarları şerqdə altı, qerbdeə iseə beş yarımdairevi (Bakı qalasındakı kimi) bürcleə möhkemlendirilmişdir.
Qalanın planı
Ölke:Azerbaycan
Şeher:Bakı
Yerleşir:Bakı buxtası
Aidiyyatı:Şirvanşahlar dövleti
Sifarişçi:III Feribürz
Tikilme tarixi:1234
Üslubu:Şirvan-Abşeron memarlıq mektebi
Veziyyeti:Xezer denizindeəbatıb
Resmi adı: The Caspian Shore Defensive Constructions
Tipi:Medeni
Teyin edilib:2001
Dövlet:Azerbaycan
Region:Avropa


Bu yazılı tesvirə esasəen qoşa minareli baştağın müxtelif tikililerleə, yeqin ki, medreseə hücreleri ve sütunlu qalereyalarla, cüme mescidine birleşdiyi veə bu baştağın mescid heyetine açıldığını güman etmek olar.

Tarixi menbelerden Atabeyler Memarlıq Kompleksinə medresenin daxil olması bellidir. Şübhesiz ki, hemin medreseə cümeəmescidi ileə birbaşa bağlı imiş.Qoşa minareli baştağın Atabeyler kompleksi terkibindeəki dini-xatirə tikililerinin (mescid, türbeə, medreseə) toplandığı iri heyetin alaqapısı olması ehtimal edilir.
Atabeyler mescidi
Naxçıvandakı Atabeyler memarlıq ansamblının en monumental tikililerinden biridir. XX əsrinəevvellerindeə uçularaq mehv edilmiş bu nadir memarlıq abidesinin plan-mekan quruluşu haqqında XIX əesrde çekilmiş resmler veə foto tesvirler aydın tesevvür yaradır.
Merende veə Urmiya merscidleri kimi Naxçıvan cümeə mescidinin deə günbezle örtülen kubvari gövdesinin güney üzünden başqa, qalan üzlerinin her birindeə iki sivri açırım olmuşdur. Bu fakt gösterir ki, Merkezi Azerbaycanda XII esrde yerli monumental cüme mescidi tipi işlenib hazırlanmışdı. Foto senedlerə əesasen Naxçıvan cüme mescidinin meqsuresinin üç yandan yerleş gelerileə dövrelendiyi belli olur. Ancaq bu yerleşgelerin neceliyini aydınlaşdıran deliller yox derecesindedir. Bu baxımdan V. A. Engelqardın XIX yüzildəki melumatı maraq doğurur.
Onun yazdığına göreə:Bu türk mescidi yonulmuş daşdan qurulmuş tağları olan iri tikilidir veə onun içerisindeə yüksek işlemeli müxtelif yapma (gecteraşlıq) naxışlar görünür. Binanın bir bölümü artıq uçmuşdur, qalanı iseə uçmaq tehlükesindedir. Ondan 50 sajen (teqriben 107 m) aralıda vaxtilə bu mescidə aid olan veə yanlarında her biri 10 sajen ( teqriben 42 m) ucalıqda qoşa minareli qapı var. Mescidleə qapı arasındakı mekanı əevveller mescide aid olan yardımçı tikililer tutmuş, indi iseə bu tikililer artıq olmayanda elə tesevvür yaranır ki, qapı ona çox yaxın olan xüsusi qülleyeə (Mömünəxatun türbəsi) mexsusdur.


Ölke:Azerbaycan
Bölge:Naxçıvan MR
Yerleşdiyi erazi Naxçıvan
Esası qoyulub:XIII əesr
Din:İslam
Tikildiyi dövr: Atabeyler dövleti
Statusu:Mescid
Atabeyler Memarlıq Kompleksi
Naxçıvan şeherinde yerleşen, şeher Atabeylerin paytaxtı olan zaman esas qoyulmuş neheng memarlıq kompleksi. Kompleksə Atabey hökmdarlarının sarayı, Divanxana, Naxçıvan Cüme Mescidi, Mömüeə Xatun türbesi, Medreseə, giriş baştağı veədiger yardımçı binalar daxil olmuşdur. Dövrümüzə kompleksden yalnız Mömünə Xatun türbəsi çatmışdır.
Ölke: Azerbaycan
Yerleşir: Naxçıvan
Aidiyyatı:Azerbaycan Atabeyleri
Memari:Ecemi Naxçıvani
Sifarişçi:Şemseddin Eldeniz Mehemmed Cahan Pehlevan
Xudaferin körpüsü 1027-ci ildeə Şeddadi hökmdarı Mehemmed oğlu Fezl (Fezl ibn Mehemmed) terefinden Revvadilerleəmübarize aparmaq üçün inşa olunub.

Unikal memarlıq abidesi olan körpüde Azerbaycan memarlıq mektebinin üslubu izlenilmekde dir. Ağa Mehemmed şah Qacarın Azerbaycana yürüşü zamanı bir hissesi uçurulsa da, sonradan berpa edilmişdir. Tebii qayalar üzerinde inşa edilen körpünün bir hissesi dövrümüzə qeder gelib çatıb.

Körpüden bir qeder aralı daha bir körpü de vardır ki, bu körpü deə Xudaferin adlanır. İkinci körpü 11 gözden ibaret olmuş ve XIII esrde, Elxaniler dövründe inşa edilmişdir. Hazırda hemin körpünün yalnız 3 aşırımı salamatdır.

Her iki körpü İpek yolunun üzerinede yerleşir.

Hazırda Ermenistan ordusunun işğal etdiyi Azerbaycan erazisinde yerleşen bu körpülerin aqibeti haqqında deqiq melumat yoxdur.
Ölke:əAzerbaycan
Şeher: Cebrayıl
Aidiyyatı:Şeddadiler
Sifarişçi:Fezl bin Mehemmed
Tikilmeətarixi:1027
Üslu1bu:Azerbaycan memarlığı
Uzunluğu:30 m (11 aşırımlı) 200 m (15 aşırımlı)
Eni:6 m (11 aşırımlı) 4.5 m (15 aşırımlı)
Aşırımları:11 (birinci körpü) 15 (ikinci körpü)
Kateqoriya:Körpü
Ehemiyyeti: Dünya ehemiyyetli
Xudaferin körpüleri
Şeyx Babı türbesi
Türbə Füzuli rayonunun Babı kendindedir. Türbede Şeyx Babı Yaqubi defn olunub. Türbə 1273-1274-cü illerde memar ƏEli Mecideddin terefinden tikilib. Türbe sekkiz güşelidir. Ağ daşdan hörülüb veə üstü sekkiz güşeli çatma günbezleə örtülüb. Türbeə kompleksinden 1 türbe veə zedelenmiş bir minare qalıb. Şeyx Babı türbəsinin xarici seth bölgülerinde Mömünə Xatun türbesinin tesiri görünür.
Xalq arasında "Şıxbaba türbesi" adıyla tanınan bu abide Füzuli rayonunun Babı kendinin yaxınlığında salınmış qebiristanlıqdadır. Türbede Şeyx Babı Yaqub defn olunub. Revayeteə göreə, Şeyxin cenazesi daş qutuda, türbenin cenub penceresi önünde defn olunmuşdur. Meqberedeki kitabenin oxunuşuna nail olan ilk rus alimi N.Xanıkov deyib ki, Şeyx Babı Yaqub türbesi 1271-1272-ci illerdeə Meşedi Babı Yaqub ibn Saadın əmrilə tikilib. Kitabedeki yazılar ərebedilinde olduğundan, tercüme edilib. Meşedixanım Nemetin tercümesinden müeyyen olunub ki, bu müeddes türbenin zahid, kamil Şeyx Babı Yaqub ibn Ismayıl Qur Xer üçün tikilmesinə Hicri teqvimi ilə 672-ci ilde (Miladi 1273-1274-cü iller) emr verilib. Mezarın sinedaşı üzerindeki yazılar tercüme edilib. Orada yazılıb ki, "Bu müqeddes türbe Zahid, Kamal, Şeyx Babı Yaqub ibn Ismayıl Qur Xer üçün tikilib".
Mezarınesinədaşında Şeyx Babı Yaqubun Ismayıl, Qur Xer oğlu kimi gösterilmesi onun İsmaililer herekatı ile bağlı olmasını bildirir. Türbe ile bağlı diger araşdırmalarda da faktların üst-üstə düşdüyü melum olur.
Qedim dövrlerde müxtelif ölkelerden xanəgahı ziyaretəgelermişler. Bu da onu sübut edir ki, xanəgahda defn olunan Meşedi Babı ibn Yaqub müqeddes insan olmuşdur.
Kitabede yazılanlar gösterir ki, xanəgahı XIX əesrin evvellerinde Kerbelayi Nasir temir etdirmişdir. Tebii ki, bu işde ona kömek edenler de olmuşdur. Ibrahim Mehdiyev, Qürbeteli Nifteliyev, Eziz Ismayılov, Niyaz Quliyev, Hacı Oruc, Hacı Memmed, Meşedi Semed, Meşedi Eyvaz veə başqaları köməklerini əsirgememişler.
Xanəgahın yeraltı yolları, hemçinin hemin minarelerden biri ciddi zedelenmiş halda qalmaqdadır. Minarelerə bitişik halda tikilmiş mescidin divarlarının qalınlığı heyretlendiricidir. Xanəgahda müxtelifeteyinatlı hücrelerin olması meqberenin hemde yadelli düşmenlerə qarşı mübarizede qala kimi istifade olunduğunu sübut edir. Hücrenin əlvan çalarlı daşlarla örtülmüş otaqları gösterir ki, vaxtile burada yaşayan insanlar yüksek senetkarlıq qabiliyyetinə malik olmuşlar. O, Qarabağda çox nüfuzlu sufi şeyxi olub
Orta esrlerde feodal müharibeleri, Iran-Rusiya müharibesi zamanı dağıntıya meruz qalan abidelerden biri de yene bu sekkiz guşeli türbe olub. Indi bu unikal memarlıq abidesinden ancaq türbe ve minarə qalıb.
Babı türbesi ağ daşdan tikilib. Üst hissesi sekkiz bucaqlı çatma günbezle örtülüb.
Şeyx Babı türbesinin planı
Qız qalası

Son illerde Qız qalasında ve onun etrafindakı meydanda her il Novruz bayramı şenliklerinin keçirilmesi enenesi yaranmışdır
Bakının, elecedeə Abşeronun əen möhteşem veə sirli memarlıq abidesidir. Qala qedim qala divarlarının (İçeri Şeherin) cenub-şerq hissesinde, denizkenarı parkın (bulvar) yaxınlığında yerleşen tarixi abidedir. Uca qülle şekilli bu nadir abidenin açılmamış tarixi-memarlıq problemleri çoxdur.
Hündürlüyü 28 m, diamеtri birinci mərtəbədə 16,5 m-dir. Birinci mertebede divarın qalınlığı 5 m- çatır. Qalanın daxili hissesi 8 mertebeye bölünür. Her mertebeyenma daşlarla tikilmiş, günbez fermalı tavanla örtülmüşdür. Qala 1964-cü ilden muzey kimi fealiyyet göstermeye başlamış, 2000-ci ilde UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınmışdır.
Daşdan hörülmüş bu tavanların ortasında dairevi deşikler vardır. Deşikler şaquli xett istiqametindedir. Beleki, VIII mertebenin tavanının ortasında olan dairevi deşikden baxdıqda birinci mertebenin döşemesini görmek mümkündür. Qalaya yeganeə giriş yolu onun qerb terefinde, yerin evvelki sethinden 2 m hündürlükde veə 1,1 m eninde olan tağlı qapıyaridir.
Azerbaycanın emblemlerinden biri olan Qız qalası Azerbaycan pul eskinaslarının üstünde de defelerle tesvir edilmişdir.
Xaçınderbetli türbesi
Kür-Araz çayları arasındakı inşaat, xüsusileə XIV esrin başlanğıcında daş türbelerin geniş şekilde yayılması ile elametdardır. Bu abidelerden biri nadir tesadüf edilen seciyyeyeəmalik türbedir. Ağdam rayonunun Xaçınderbetli kendinde yerleşen bu abide nisbeten alçaq bir kürsülük üzerinde yükselen sekkizbucaqlı piramidaşəkilli günbezle örtülüdür. Bu abidenin əesas meziyyeti onun hecminde deyil, bu enenevi quruluşun özünəmexsus bir şekilde hell edilmesidir.


Xaçınderbetli abidesinin daxili stalaktit biçimli günbezi Şirvan memarlığının daşdan oyma stalaktit kompozisiyalarını xatırladır.
Xaçınderbetli abidesinde yeraltı hissenin varlığı onun qüllevari türbeler qrupuna daxil edilmesine esas veren başlıca bir elametdir.
Abidenin ister daxili sethlerinin, ister daxilindeki günbezin ve isterse de xarcindeki sethlerin işlenmesi binaya tekrarolunmaz bir ferdi xüsusiyyet verir. Xaçınderbetli abidesinin giriş qapısı üzerindeki kitabə, onun 1314-cü ilde ustad Şahbenzer terefinden Musa oğlu Kutlunun mezarı üzerinde tikildiyini gösterir. Xaçınderbetli abidesinin ənezengin hissesini giriş sethinin memarlığı ve onun daxili günbezinin stalaktitli quruluşu teşkil edir. Xarici sethler çox da derin olmayan batıqlarla işlenmiş ve bu batıqların yuxarı hissesi tağlara bağlanmışdır.
Xaçınderbetli abidesinin ümumi kompozisiya görünüşünde ehemiyyetli bir ünsür de onun piramida şekilli günbezinin üzlüyünü teşkil eden daş tavalardan düzeldilme örtükdür.
Xaçınderbetli abidesinin giriş sethinde ve daxilinde olan heyvan tesvirleri de son derece diqqeti celb edir. Onların içerisinde vehşi heyvan tesvirleri xüsusile qeyd olunmalıdır. Azerbaycan memarlığı abideleri içerisinde bu tesvirleri xatırladan nümuneler Bakıda, Bayıl qalasının (XIII esr) üzerinde de var.
Ölke: Azerbaycan
Şeher:Ağdam
Yerleşir:Xaçınderbetli kendi
Memar: Ustad Şahbenzer
Tikilme tarixi: 1314
Üslubu:Arran memarlıq mektebi
Kateqoriya Türbeə
Ehemiyyeti:Dünya ehemiyyetli
Berde türbesi qüllevari türbelere xas quruluşda olub, yeraltı ve yerüstü hisseden ibaretdir. Türbenin yeraltı hissesi xaçvari şekilde olub, abidenin serdabeəhissesini, yeni cenazenin defn edildiyi hisseni teşkil edir. Türbenin bu hissesi vaxtile günbezle örtülü olmuş ve içerisi kaşıdan quraşdırılma ornamentlerle bezedilmişdir. Serdabeye Şimal terefden dromos quruluşlu yol vasitesi ile daxil olurmuşlar.

Berde türbesi
Türbenin yerüstü hissesi ise üç esas memarlıq quruluşundan emele gelir: daşdan hörülmüş kürsülük,dairevi gövde ve çadırvari günbez. Sahesi etibarile en çox yer tutan bezek ünsürü silindrik gövdeni örten ve firuzeyi kaşıdan quraşdırılmış kitabedir. Kürsülükden başlayaraq yuxarıdakı haşiyeye qeder sekkiz metr yarımlıq bir hisseni örten ve firuzeyi kaşı ile qırmızı kerpicin elaqelendirilmesinden yaranan bir kompozisiyadan emele gelen bu kitabə 200 defeden artıq Allah sözünü naxış şeklinde tekrarlayır. Türbenin gövdesini örten yazılı sethden sonra ornament, daha sonra bir metr hündürlüyünde geniş kitabə qurşağı yerleşir. Bu kitabenin yeri qara rengli kaşıdan, yazılar ise ağ rengli kaşıdan quraşdırılıb. Kitabə qurşağından sonra günbezə keçid teşkil eden 3 yaruslu stalaktit kemeri yerleşdirilmişdir. Bu stalaktitlerin daxili sethleri de rengli hendesi ornamentle örtülmüşdür. Stalaktit qurşaqdan sonrakı konusşekilli günbezin sethide qırmızı ve firuzeyi kaşıdan ibaret hendesi ornamentlerle örtülü olmuşdur.
Ölke:Azerbaycan
Şeher:Berde
Memar:Ehmed bin Eyyub əl-Hafiz Əlbennayi ən-Naxçıvani
Tikilme tarixi:1322
Üslubu:Naxçıvan memarlıq mektebi
Veziyyeti:fealiyyet gösterir
Kateqoriya:türbe
Ehemiyyeti:dünya ehemiyyetli
Elinceçay Xanegahı
Elinceçay Xanegahı ƏElinceçayın sahilinde yerleşen orta esrlere aid memarlıq kompleksidir.

El arasında Şeyx Xorasan adlanan kompleksden zemanemizedek türbe, mescid ve bezi tikililerin qalıqları gelib çatıb. Komplekse daxil olan türbenin cenubdan giriş qapısının baş terefinde qoyulan kitabenin mezmunundan aydın olur ki, türbe emir, isfehsalar, böyük alim Uluq Qutluq Lala beyin emri ile memar Xacə Cemaleddin terefinden inşa edilib.

Kitabenin son hissesi ovulub töküldüyü üçün onun inşa tarixini deqiq teyin etmek mümkün olmayıb. Ancaq memarlıq-konstruktiv quruluşuna görə onu XII-XIII esrlerə aid etmek olar.




Türbenin içerisinde bir qebir var. Ancaq qəbrin üstünde kitabə olmadığı üçün orada kimin defn edildiyi melum deyil.
Yerli ehalinin fikrince, hürufilik teliminin banisi Fezullah Neimi 1394-cü ilde Elincede facieli suretde qetle yetirildikden sonra müridleri onun cenazesini getirib burada defn edibler. Mehz buna göre de Xanegah kompleksine yerli ehali arasında verilen ad (Şeyx Xorasan) tedqiqatçılar terefinden F.Neiminin leqeblerinden olan Şeyx Xurasa (Güneşə oxşar, Nurani şeyx) və F. Neiminin tehsil alıb kamilleşdiyi Xorasandan Azerbaycana geldiyi üçün Xorasanlı şeyx, Xorasan şeyxi kimi izah edilir.
Türbenin cenubunda ona bitişik inşa edilmiş türbe-mescid xanegahda fealiyyet gösteren sufi teriqetinin rehberlerinden olan Şeyx Hacı Lele Meliyin xatiresieə hicri 901 (miladi 1495-96) ilde Xond Bikə xatın terefinden inşa edilib.
Qırmızı Günbed türbesi
Qırmızı günbez bir neçe cehetden deyerli memarlıq eseridir. Bu abide serdabesinin ortasında dayaq sütunu olan en eski abidedir. Azerbaycan memarlıq tarixinde kaşı istifadesinin ilk belli örneyi de bu abidededir. Hemçinin Azerbaycan memarlıq irsinde “memar” ixtisas adına birinci defe Qırmızı günbez türbesinin tikinti kitabesinde tuş gelinir. Abidenin müellifi Benna Bendanın oğlu, Memar Möhsününenəvesi Bekr Mehemmeddir. Azerbaycanda tikinti senetinin yüksek ixtisaslaşma seviyyesini tutarlı eks etdiren bu fakt XI yüzilde Azerbaycanda memar sülalelerinin olduğunu sübut edir.

Qırmızı günbez türbesi ikiqatlı olub hem serdabe, hem de üst qüllesi planda kvadrat biçimlidir. Serdabenin ortasında dördbucaqlı sütun qoyulmuş, sütunla serdabenin bucaqlı sivri profilli tağla birleşdirilerek möhkem köbelekvari konstruktiv sistem yaradılmışdır. Şerq terefde daş kürsülükde açılmış kiçik qapı gözünden serdabenin içinə düşmek olur. Üst gövde daş kürsülük üstünde qaldırıldığından serdabe yarımzirezmi şeklindedir.

Türbenin yerüstü kerpic gövdesi kubvari tutumlu olub daş kürsü üzerinde ucalır. İri daşlarla üzlenmiş kürsü kerpic gövdeni rütubetden qorumaqla onun daha monumental görünmesine sebeb olur. Gövdenin şimal divarı ortasında düzbucaqlı qapı gözü olan iri baştağ şeklinde işlenmişdir. Qalan üç divarın ise her birinde (hem içeride, hem de bayırda) qoşa sivri tağça qurulmuşdur. Bele bölgü türbenin görüm ucalığını güclendirir. Türbenin bayır künclerini qapayan silindrik qüllecikler – kerpic sütunlar da esasen bedii kompozisiya rolu oynayır. Bu sütunlar Xerrəqan türbelerinin sütunlarına benzeyib, onlar kimi naxışla üzlenmişdir.
Orta esrler İranının memarlıq merkezlerinden biri olan Marağa şeherinde mövcud olan bir neçe qüllevari türbeden en qedimi. Türbe hicri 542–ci ilde (miladi 1148) inşa edilmişdir.
Ölke:Iran
Şeher:Marağa
Aidiyyatı:Böyük Selcuq imperiyası
Memar:Bekir Mehemmed
Sifarişçi:Azerbaycan hakimi ebüleziz Mahmud oğlu
Tikilme tarixi: 1148
Üslubu:Selcuqlu memarlığı
Full transcript