Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Meeneemversie Gelderse ondergrond

No description
by

Adriaan Koopman

on 24 October 2013

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Meeneemversie Gelderse ondergrond

ONDERGROND
GELDERSE
Opslag radioactief afval
Warmte Koude Opslag
Schaliegas
Geothermie
Warmtewinning
Geothermie is het winnen van aardwarmte door het grondwater van een hoge temperatuur (45-120 graden) op te pompen uit diepe aquifers (1500-4000 meter).

Elektriciteitsproductie
Bij Enhanced Geothermal Systems (EGS) wordt thermische energie vanaf grote dieptes (en dus hogere temperaturen) gewonnen om er elektriciteit mee op te wekken. In Nederland kan water met een temperatuur van >120°C worden gewonnen op dieptes vanaf ca. 3500 a 4000 m.

Risico's
- Nauwelijks tot geen risico's op bodemdaling en bodemtrillingen
- Meeproduceren olie en gas

Bovengrond
Beperkte omvang aan bovengrond. Een warmtekrachtcentrale voor aardwarmte: enkele hectaren.

Interferentie
Mogelijke competitie met olie/gaswinning, namelijk (wederzijdse) drukbeinvloeding van de aquifer.

Toepassing
Tuinbouw, woningen en industrie

Bevoegd gezag
Rijk
Ondiepe bodemlagen tot 200 meter onder maaiveld.

Gesloten WKO
- Horizontale of verticale warmtewisselaars in de bodem
- Medium wordt rondgepompt waardoor de in de aarde opgeslagen energie kan worden onttrokken.
- Toepassing: Lokaal (woning)gebruik.

Open WKO
- In de zomer wordt warmte vanuit de gebouwde omgeving aan het grondwater toegevoegd en in de winter wordt het gebruikt om gebouwen te verwarmen. Het afgekoelde grondwater dat in de bodem teruggevoerd wordt in de winter, wordt in de zomer gebruikt om gebouwen te koelen.
- Geschiktheid voor open WKO is afhankelijk van de opslagcapaciteit van de watervoerende lagen en de doorlatendheid ervan.
- Toepassing: Grootschalige woningbouw, utiliteit en bedrijven.

AMvB Bodemenergie:
- Warmtetoevoeging aan bodem toegestaan tot 25 graden.
- Thermische onbalans toegestaan (koude overschot bij open systemen)

Effecten en risico's
Grondwater: Mogelijk effect op de stroming van het grondwater waardoor bestaande verontreinigingen mobiel kunnen worden.
Bovengrond: Vergraving in aanlegfase. Permanent enkel putdeksels.

Interferentie
Concurrentie met andere gebruiksfuncties in de waterlaag, zoals grondwaterwinning (met open WKO) en andere open en gesloten WKO systemen.

Bevoegd gezag
Gesloten systemen: Gemeenten
Open systemen: Provincies (Waterwet)

Gelderland
- Voorstander van WKO (PP energietransitie)
- WKO overal mogelijk
- Dialoog met gemeenten gestart, verschillen in ervaring
- Waterplan provincie: WKO is niet toegestaan in grondwaterbeschermingsgebieden en locaties boven watervoerende pakketten waarvan het grondwater binnen 25 jaar wordt opgepompt voor drinkwater.
- Schaliegas en steenkoolgas: “niet-conventionele aardgaswinning”.
- Het betreft “gewoon” aardgas, maar zit in andere soorten gesteenten en lagen opgesloten: het moedergesteente zelf, kleisteen en steenkool: slecht doorlatend.
- Dus ook andere technieken: Fraccen om doorlatendheid te vergroten.
- Fraccen is het onder hoge druk creëren van kleine scheurtjes in het gesteente
waarlangs het gas kan toestromen.
- Vele boringen nodig.

Interessante lagen
- Posidonia Schalie: Top bevindt zich in Noord-Brabant tussen 1.400 en 2.000 m –NAP, afgezet in het Jura (geologische tijdsperiode).
- Geverik pakket binnen de Epen formatie ongeveer 4.000 m -NAP, afgezet in het Carboon.

Risico's
- Ruimtebeslag en hinder aan de bovengrond: vele productieboringen nodig.
- Ondergrond: Fraccing activiteiten kunnen mogelijk leiden tot trillingen/bevingen.
- Grondwater: Mogelijk risico (nog niet volledig uitgesloten) van grondwatervervuiling door fracvloeistof (chemicaliën).

Interferentie
Mogelijke concurrentie met (diepe) geothermie.
Mogelijke synergie CO2-opslag (steenkoolgas)

Bevoegd gezag
Rijk: Ministerie van Economische Zaken (Mijnbouwwet)

Gelderland
- Motie PS: winning onconventionele gassen past niet in Gelderse visie op duurzaam gebruik van de ondergrond, zolang de consequenties niet helder in beeld zijn gebracht (voorzorgsprincipe)
- De omslag naar een duurzame energievoorziening met kracht moet worden voortgezet.
- Energietransitieplan GS: fossiel draagt niet bij
- Ontwerp Omgevingsvisie: energieneutraliteit in 2050.

Vergunningen
- Queensland Gas Company: opsporingsvergunning steenkoolgas Achterhoek (teruggegeven)
- BNK Petroleum heeft een opsporingsvergunning aangevraagd voor een groot deel van Gelderland.
Hoge Temperatuur Opslag
- Opslag restwarmte: benutten in de winter, afkomstig van bv kassen, kantoren, geothermie of industrieën.
- HTO opslag tot maximaal 90 graden.
- MTO (middelhoge temperatuur opslag), tot maximaal 40 graden.

Toepassing:
Buffering bij bedrijven/industrieën met grote warmteoverschotten, gebruik van warmte in een woonwijk, utiliteit, kassenbouw en bedrijven.

Risico's:
- Bovengrond: Zeer beperkt ruimtebeslag
- Ondergrond: Mogelijk effect op de stroming van het grondwater waardoor bestaande verontreinigingen mobiel kunnen worden.
- Grondwater: Verhoging temperatuur grondwater: mogelijke bacteriegroei.

Interferentie:
mogelijk grondwaterwinning en open en gesloten WKO systemen.

AMvB Bodemenergie:
Infiltratietemperatuur op 25 graden, maar biedt de optie om daar beargumenteerd van af te wijken.

Bevoegd gezag:
Provincie (Waterwet)
Rijk (HTO dieper dan 500 m-mv)

Gelderland
- Pilot NIOO in Wageningen: HTO met thermische
zonnecollectoren en condensornet. Opslag op diepte van 350-450 meter.
- HTO zit in PP energietransitie, meer ervaring gewenst.
Drinkwaterwinning
Grondwaterwinning ten behoeve van de bereiding van drinkwater vindt plaats in lagen van 50 tot 250 m-mv. Grondwater wordt ook gewonnen ten behoeve van industriele processen, voor koeling maar ook als grondstof.
Landelijk wordt 60% van het drinkwater gewonnen uit grondwater. Ongeveer 20% daar van wordt gewonnen in Gelderland.

Drinkwaterbedrijf Vitens heeft een vergunde capaciteit van circa 185 miljoen m3 per jaar, de productie ligt rond de 130 miljoen m3 per jaar. In Gelderland wordt ook oppervlaktewater ingezet voor de openbare drinkwatervoorziening, 2 redenen: ter compensatie van nadelige effecten op natte natuur als gevolg van onttrekking van grondwater voor de openbare drinkwatervoorziening; winning van water uit de Afgedamde Maas voor de drinkwatervoorziening van grote delen van Zuid-Holland.

Toepassing
Drinkwaterbereiding, proces- en koelwater voor industrie.

Effecten en risico's
- Bovengrond: Fysiek neemt een bron aan maaiveld slechts een zeer beperkte ruimte in beslag.
- Ondergrond: Er wordt water onttrokken, waardoor de grondwaterstand kan veranderen. Grondwaterverontreinigingen vormen een bedreiging voor de kwaliteit van het te winnen grondwater.
- Interferentie: Ruimteclaim op de ondergrond: concurrentie met andere functies in de waterlaag zoals WKO.

Bevoegd gezag:
Provincie: (Waterwet) tot 500 m-mv.
Waterschap: Onttrekkingen kleiner dan 150.000 m3 per jaar

Gelderland
- Vitens verzorgt drinkwaterbereiding.
- Grondwaterbescherming geregeld door RO, aanwijzing: Waterwingebieden, grondwaterbeschermingsgebieden, intrekgebieden, boringsvrije zones.
- Vitens onderzoekt mogelijkheden om meer toe te staan binnen grondwaterbeschermingsgebieden.
- Toekomstige doorlevering naar West-Nederland wenselijk?
- Samenhang met natuurlijke systemen!
- Minimaal 500 meter diep
- Kleilaag meer dan 100 meter dik
Radioactief afval minstens 100 jaar bovengronds, ondertussen onderzoek (COVRA) eindberging.

Effecten en risico's
- Weinig bekend over de interactie van het verpakkingsmateriaal – met name cement en bitumen – en de omringende klei.

Bevoegd gezag:
Rijk, Ministerie van Economische Zaken (Kernenergiewet)

Gelderland
- Aanwezigheid Boomse Klei
Tot 5000 m-mv
Tot 4500 m-mv
Landbouw
- Landbouw moet economisch concurrerend en duurzaam kunnen produceren
- 280.000 ha productieve landbouwgrond.
- In het landelijk gebied zijn 13.000 agrarische bedrijven, waarvan er 1.000 in de EHS liggen
- Het oppervlaktewaterbeheer is gericht op het realiseren van grondwaterstanden in de percelen waarmee droge en natte periodes met minimale landbouwkundige schade kunnen worden overbrugd.
- Veenweidegebieden zijn het meest gevoelig voor zetting als gevolg van verlaging van de grondwaterstand.
- Verdichting bodem
- Landbouw is van invloed op de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater.
- Chemische toestand grondwaterlichamen Gelderland 'goed' (toets op bestrijdingsmiddelen, nitraat en andere stoffen).
- Uiteindelijk weer van invloed op landbouwopbrengst (kringloop) en ook op natuur.
Landbouw
Afwegingen Gelderland
- Tussen functies in de waterlaag: WKO, HTO, drinkwaterwinningen
- Tussen geothermie en schaliegas
- Landbouw en drinkwaterwinning
- Balans tussen benutten en beschermen
- De kosten en baten van benutten en beschermen
Geologische dwarsdoorsnede Gelderland
A
A'
Maasbommel
Lochem
Arnhem
Apeldoorn
4 km-mv
3 km-mv
Ruimtelijke ordening met de ondergrond
- RO = Constante belangenafweging
- RO in de ondergrond = afweging tussen ondergrondse functies
- RO mét de ondergrond is het bezien van belangen ondergrondse functies in relatie tot andere belangen in het ruimtelijke domein.
- De ondergrond is een aspect als alle andere.
- Centrale thema's Gelderland afwegen in de ruimte!
DRINKWATER
ENERGIE
LANDBOUW
&
NATUUR
RUIMTE = 3D
Ecosysteemdiensten
Lingewaard
Transmark
Est (reeds teruggegeven)
Bommelerwaard
's Hertogenbosch
Lingewaard
Transmark
Est (reeds teruggegeven)
Bommelerwaard
's Hertogenbosch
BNK Petroleum
Northern Petroleum
NAM
Aardgas en geothermie
Schaliegas
Aardgas en geothermie
Schaliegas en diepe geothermie
Marja Gijsen
Igor Jellema Fortuin
Kees Beurmanjer
Simon Moolenaar
Marco Vergeer
Adriaan Koopman
Grote maatschappelijke opgaven
Veranderingen in het natuurlijk kapitaal van de bodem leiden tot veranderingen in ecosysteemdiensten.
Bronvermelding
Algemeen
Bronnen kaarten: TNO en Provincie Gelderland

Geologische data
TNO

Per afbeelding
WKO: http://www.soilpedia.nl/Wikipaginas/hoe%20draagt%20de%20bodemenergie%20bij%20aan%20energiebesparing.aspx
HTO: http://bit.ly/1acdEDJ
Geothermie:
1: http://www.technischweekblad.nl/groeien-met-geothermie.114755.lynkx
2: http://www.lekhabo.nl/lek-habo-groep/nieuws/201
3: http://www.esmap.org/node/280
Opslag radioactief afval: http://www.greenpeace.nl/Global/nederland/image/2011/PDF/GP_factsheet%20kernafval.pdf
Schaliegas
1: http://www.2b1stconsulting.com/shale-gas/
2: http://en.skifergas.dk/technical-guide/what-is-hydraulic-fracturing.aspx
3: http://www.cuadrillaresources.com/links/
Ecosysteemdiensten:
1: MAES et al., 2013: Mapping and Assessment of Ecosystems and their Services: An analytical framework for ecosystem assessments under Action 5 of the EU Biodiversity Strategy to 2020. Discussion paper - Final
2: figuur 1 van Bouma & Mc Bratney 2013 "Framing soils as an actor when dealing with wicked environmental problems", Geoderma 200–201 (2013) 130–139 en fig 1 van McBratney et al 2013, "The dimensions of soil security", Geoderma 213 (2014) 203–213
3: PBL. Wat Natuur de mens biedt. Ecosysteemdiensten in Nederland. Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), maart 2010, PBL-publicatienummer 500414002
4: Uit: Aidan Keith @ Center for Ecology and Hydrology, afbeelding uit Robinson et al. 2012 “Natural Capital, Ecosystem Services, and Soil Change: Why Soil Science Must Embrace an Ecosystems Approach”, Vadose Zone @ J. www.VadoseZoneJournal.org
Full transcript