Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Жалғау

No description
by

Adelya Zhanabayeva

on 30 October 2014

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Жалғау

Тәуелдік жалғау
Септік жалғау
Жіктік жалғау
Көптік жалғау
көптік жалғау
тәуелдік жалғау
септік жалғау
жіктік жалғау
Жекеше түрі:
Көпше түрі:
1-жақ
-м, -ым, -ім
2-жақ
-ң,-ың,-ің,-ыңыз,-іңіз,-ңыз,-ңіз
3-жақ
-сы,-сі,-ы,-і
1-жақ
-мыз,-міз,-іміз,-ымыз
2-жақ
-тарың,-терің,-дарың,-дерің,-ларың,-лерің,-тарыңыз,-теріңіз,-дарыңыз,-деріңіз,-ларыңыз,
-леріңіз
3-жақ
-сы,-сі,-ы,-і
Тәуелдік жалғау заттың біреуге не бір нәрсеге тәуелді (меншікті) екенін білдіреді.
Тәуелденетін зат 3 жақтың біріне меншікті болып тұрады. Сол себепті тәуелдік жалғаудың 3 жағы және әр жақтың өзіне тән жалғаулары болады:
Сөздің септік жалғауды қабылдауын септелу дейді. Қазақ тлінде 7 септік бар.
Сөздің септелуі:
*Жай септелу
сөздердің түбір күйінде септелуі.
Мысал: Үйдің,үйге, үйді,үйде.
*Тәуелді септелу
сөздердің тәуелденіп барып сеп-телуі.
Мысал: Үйімнің, үйіме, үйін,үйінде.
Септік жалғаудың мағыналары:
1.
Ілік септігі бір заттың екінші затқа тәуелді
(Қайраттың кітабы)
немесе қатысты екенін
(алма ағашы)
білдіреді.
2.
Барыс септігі қимылдың бағытың, мақсатың, кейде мезгілін білдіреді.
Мысал: Мұса далаға
(бағыт)
кетті. Мұса қалаға оқуға
(мақсат)
кетті.
3.
Табыс септігі объектіні білдіреді.
Мысал: Мен
сөмкені
алддым.
4.
Жатыс септігі мекендік, мезгілдік мағына береді


Мысал:Али қалада
(мекен)
тұрады.Оспан жазда
(мезгіл)
келеді.
5.
Шығыс септігі іс-қимылдың шыққан орынын, мезгілін, себебін білдіреді.
Мысал:Мен
әкемнен
алма алдым.
6.
Көмекткс септігі іс-қимылдың орындалуы амалын және ортақтасу қатынасын білдіреді.
Мысал: Мен
атпен
келдім.
Сөздің тәуелденуі
Сөздер жекеше түрде және көпше түрде қолданылады. Көптік мағынаны білдіру үшін сөздерге көптік жалғау жалғанады.
Мысалы: ағаш
тар
, көше
лер
, қыз
дар
.
Жалғау сөз бен сөзді байланыстырады.
Жалғау
Оның 4 түрі бар:

Тәуелдік жалғау
Бір не бірнеше заттың бір ғана затқа меншікті болуын білдіретін тәуелдену, яғни заттың
жекеше
түрде тәуелденуі.

Менің
үйім, үйлерім
Сенің
үйің, үйлерің
Сіздің
үйіңіз, үйлеріңіз
Оның
үйі, үйлері
Оңаша тәуелдену
Бір немесе бірнеше заттың көп затқа меншікті болуын білдіретін тәуелдену, яғни заттың көпше түрде тәуелденуі.

Біздің үйіміз, үйлеріміз
Сендерің үйлерің
Сіздердің үйлеріңіз
Олардың үйі, үйлері

Ортақ тәуелдену
*
Тәуелденген сөз ілік септігіндегі сөзбен тіркеседі
(мектептің ауласы)
. Кейде ілік септігінің жалғауы жазылмайды
(мектеп ауласы)
.
*

Біздің, сіздің
есімдігімен тіркескен сөздің тәуелдік жалғауы кейде түсіп қалады
(біздің ауылымыз/ біздің ауыл, сіздің үйіңізде/ сіздің үйде, т.б.)
Қосымша
Көптік жалғау.
Көптік жалғаулар:
-лар,-лер, -дар,-дер,-тар,-тер.
1.
Көптік жалғау бір заттың көп адамға тән немесе ортақ екенін білдіреді.
Мысал: "
Туған жерлеріңді
ұмытпаңдар" деген сөйлемде "туған жер" сөзі бір ғана затты білдіріп тұр, себебі адамның бір ғана туған жері болады.
2.
Көптік жалғау жалқы есімге жалғанса, жинақтау, топтау мағынасын білдіреді.
Мысал: "Кешегі жарыста
Асандар
жеңіліп қалды." деген сөйлемдегі "Асандар" сөзі "Асан және оның қасындағы адамдар" деген ұғымды білдіріп тұр.
3.
Көптік жалғау сан есімге және мезгіл үстеуге жалғанса, болжалдау, мөлшерлеу мағынасын береді.
Мысал: "Оның жасы
бестерде
шығар. Марат
ертеңдері
жетіп қалар." деген сөйлемдердегі "бестерде, ертеңдері" сөздері болжалдау ұғымды білдіріп тұр.
Көптік жалғаудың мағыналары
Көптік жалғау жалғанбайтын сөздер мен сөз тіркестері.
1.
Көптік ұғымды өзінің лексикалық мағынасымен білдіретін зат есімдер.
Мысал: ұн, шаң, құм, қант, нан.
2.
Көптік жалғау бірыңғай мүшелердің ең соңғысына жалғанады.
Мысал: Ол
кітап, дәптер және қаламдарын
алып, мектепке кетті.
3.
Сан есіммен тіркесіп келген сөздер.
Мысал: 5
үй

(5 үйлер емес)
4.
Жалқы есімдер.
Мысал: Ай, Марс, Алматы, Арал теңізі.
Жіктік жалғау
1.
Жіктік жалғау бастауыш пен баяндауышты байланыстырады, сондықтан жіктік жалғаулы сөз әрқашан баяндауыш болып, сөйлемді аяқтап тұрады.
2.
Жіктік жалғау кез келген есім сөзге жалғана бермейді, тек адамның кім екенін, қандай екенін білдіретін және кәсібін көрсететін есім сөзге жалғанады.(Мен оқушымын, сен ақылдысың,мен кіммін? т.б.)
3.
Сөздің жіктік жалғауды қабылдауын жіктелу дейді. Сөздерге 3 жақта және жекеше, көпше түрде жіктеледі.


Жіктелудің түрлері
1
. Есім сөздің және есімше мен көсемшенің жіктелуі
Мысал: Мен беремін.
Сен бересің.
Сіз бересіз.
Ол береді.

3
.Шартты райдың жіктелуі
Мысал: Мен берсем\бердім.
Сен берсең\бердің.
Сіз берсеңіз\бердіңіз.
Ол берсе\берді.
4
.Жедел өткен шақтың жіктелуі
Мысал: Мен бердім.
Сен бердің.
Сіз бердіңіз.
Ол берді.
2
.Бұйрық райдың жіктелуі:
Мысал: Мен берейін.
Сен бер.
Сіз беріңіз.
Ол берсін.
Есім сөздің жіктелуі
Жекеше түрі:
1-жақ Мен әншімін
2-жақ Сен әншісің
Сіз әншісіз
3-жақ Ол әнші
Көпше түрі:
1-жақ Біз әншіміз
2-жақ Сендер әншісіңдер
Сіздер әншісіздер
3-жақ Олар әнші

Етістіктің жіктелуі
Жекеше түрі:
1-жақ Мен жеймін
2-жақ Сен жейсің
Сіз жейсіз
3-жақ Ол жейді
Көпше түрі:
1-жақ Біз жейміз
2-жақ Сендер жейсіңдер
Сіздер жейсіздер
3-жақ Олар жейді

Септік жалғау
Атау септік
: кім?не? /- жалғауы жоқ
Ілік септік
: кімнің?ненің?/ -ның,-нің,-дың,-дің,-тың,-тің
Барыс септік
: кімге?неге?/ -қа,-ке,-ға,-ге,-на,-не,-а,-е
Табыс септік
: кімді?нені?/ -ны,-ні,-ды,-ді,-ты,-ті,-н
Жатыс септік
: кімде?неде?/ -да,-де,-та,-те,-нда,-нде
Шығыс септік
: кімнен?неден?/ -дан,-ден,-тан,-тен,-нан,-нен
Көмектес септік
: кіммен? немен?/ -мен,-бен,-пен,-менен, -бенен,-пенен

Жанабаева Лейла 10"Б"
Full transcript