Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Eleştirel Sağlık Psikolojisi & Sağlık Davranışı Değişimine Y

No description
by

Yasemin Abayhan

on 3 March 2015

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Eleştirel Sağlık Psikolojisi & Sağlık Davranışı Değişimine Y

Farklı değerlere, epistemolojilere ve araştırma yöntemlerine sahip olan iki ayrı sağlık psikolojisi tanımı ortaya konmaktadır.
Sağlık Psikolojisinin tanımı 1979'da APA tarafından yapıldı.

Saglık Psikolojisi: Gelişim ve Baglam
Anaakım Saglık Psikolojisi X Eleştirel Saglık Psikolojisi
-Eleştirel bir yaklaşımın yöntemsel olduğu kadar kuramsal ya da epistemolojik düzeyde de eleştirel olması gerekmektedir.
Eleştirel Saglık Psikolojisinin Sorunsalları
Sağlık davranışları: Insanların sağlıklarını sürdürmek ya da zenginleştirmek için gösterdikleri davranışlardır.
Saglık Davranısı Degişimine Yönelik Modeller
Saglık Inanç Modeli
Nedenli Eylem Kuramı
Eleştirel Sağlık Psikolojisi & Sağlık Davranışı Değişimine Yönelik Modeller
Bu tanıma göre bakıldığında, sağlık psikolojisi genel olarak psikoloji alanı içinde yer almaktadır ve psikolojinin temel varsayımlarını ve yöntemlerini kullanır.
Psikoloji disiplinin bir alt disiplini olduğu için kaçınılmaz olarak eleştirel psikologların psikolojiye yönelttikleri eleştirilerden payını almaktadır ve bu eleştirilerin çoğu hala geçerlidir.
Nedir bu eleştiriler?
Sağlık psikolojisi,
-rasyonel bireye odaklanan,
-ölçme ve istatistiği en ön planda tutan,
-sağlığın ve hastalığın toplumsal boyutunu büyük oranda göz ardı eden,
-dar bir kuramsal çerçevede oluşturulan çeşitli psikolojik modelleri benimseyen bir yaklaşım sergileyen bir disiplindir.
Ana Akım Saglık Psikolojisi
Bilgi, geleneksel ve bilimsel araştırma yöntemleri ile keşfedilebilir.
Eleştirel Saglık Psikolojisi
Bilgi, içinde bulunduğu bağlamdan ve açığa çıkarılması için kullanılan yöntemden bağımsız ve değişmezdir.
Önemli olan, sağlık ve hastalık davranışlarının ölçülebilmesi, öngörülebilmesi ve değiştirilebilmesidir.
Psikolojik etkenler ile sağlık arasındaki ilişkideki "hakikati" keşfetmeye odaklanır.
Biyopsikososyal modele dayanır, sağlık davranışına ilişkin çok sayıda sosyal bilişsel model geliştirilmiştir.
Bireye odaklanır ve insanların rasyonel, düşünceli ve öngörülebilir davranışlar sergilediğini varsayar.
Anaakım sağlık psikolojisi biyotıbbın profesyonel bir tamamlayıcısı ve hastalığın tedavisinde tıbbın uzmanlık ortağıdır.
Ana akım sağlık psikolojisinin pek çok uygulamasını ve varsayımını tartışmaya açar.
Insanlar "bilimsel olarak" incelenebilecek, durağan "nesneler" değil; karmaşık, değişken ve çok yönlüdür!
Insan durumlarını ve pratiklerini yordamaktan ziyade anlamayı ve bunlarla ilgili derin bir anlayış kazanmayı hedefler.

Sıklıkla niteliksel yoruma dayalı araştırma yöntemlerini kullanır ama bunlarla sınırlı kalmaz!
Kendininki dahil olmak üzere bütün varsayımları sorgulamayı ve hangi bilgi ve uygulama biçimlerinin insanları güçlendirdiği ve onlara politik haklar kazandırdığını tespit etmeyi amaçlar.
Marks (2002) alternatif bir sağlık psikolojisi sınıflandırması ortaya koyar.
Klinik Sağlık Psikolojisi
Ana akım sağlık psikolojisidir!
Halk Sağlığı Psikolojisi
Toplum Sağlığı Psikolojisi
Eleştirel Sağlık Psikolojisi
-Sağlığın ve hastalığı toplumsal belirleyicilerini vurgular.
-Epidemiyolojik araştırmalar ve toplum sağlığını iyileştirici müdahaleler gibi çok disiplinli alanda faaliyet gösterir.
-Önceliği halk sağlığıdır.
-Toplumsal bağlam sağlığa eriğim olanaklarını belirlemede önemlidir!
-Uygulamanın temelinde toplumsal değişim yer alır.
-Sağlığı geliştiren faaliyetlerin yürütülmesi ve sürdürülmesi için toplumsal düzeyde eylemlilik yaratır.
-Hem halk sağlığı psikolojisini hem de toplum sağlığı psikolojisini bünyesinde bulundurur.
Ana Akım Sağlık Psikolojisinin Sınırlılıkları
Ana akım sağlık psikolojisi araştırma ve uygulamada son derece bireyci bir yaklaşım benimser.

toplumsal bağlam içinde anlaşılmasını ve bütünleşmesini ciddi ölçüde engeller.
Biyopsikososyal model --> kapsadığı üç alanın bütünleştirici bir şekilde kuramsallaşmasını başaramamaktadır.
Biyopsikososyal model--> biyomedikal modelin izlerini taşır.
Sağlık davranışını değiştirmeyi amaçlayan sosyal bilişsel modeller--> kuram üretmeyi yalnızca model inşa etmeye indirger.
-Nedensel ilişkilerin kavramsallaştırılmasını ve kuramsallaştırılmasını ihmal eder.
-Bu tür modelleri kullanan araştırmaların sonuçları şimdiye dek kısıtlı sonuçlar ortaya koymuştur.
-Modellerin sınırlı açıklayıcı güçleri vardır, davranış yerine niyeti yordamaya çalışırlar ki bu da asıl niyetin kaçırılmasına sebep olur.
-Mielewczyk ve Willig (2007), bu modeller yerine belirli sağlık davranışlarını, geliştiği ortam içinde inceleyebilen araştırma yöntemlerinin tercih edilmesi gerektiği sonucuna varır.
Mielewczyk ve Willig--> "sağlık davranışı" diye bir şey yoktur.
Onun yerine, sağlığa etkisi olan davranışları kapsayan, sigara içmek gibi, toplumsal pratikler zorunlu olarak kendi bağlamları içindedir.
dolayısıyla bu pratiklerin anlaşılabilmesi için onların kendi bağlamında çalışılması gerekir.
Laurier, McKie ve Goodwin sigara içme davranışı gün içerisinde çeşitlilik göstermektedir.
Sağlığı ve hastalığı etkileyen daha geniş toplumsal sorunlara da kayıtsız kalınır.
sağlıkçılık
tıbbileştirme
(bulaşıcı ve cinsiyetçidir)
farmakolojikleştirme
Ana akım sağlık psikolojisinde tedaviye uyum önemlidir. --> Reçete edilen ilaçların %50 kadarının kullanıldığı kabul edilir. Tedaviye uyum, gündelik yaşamdaki sosyal bağlamlar içinde değişkenlik gösteren bir süreç olarak ele alınmalıdır.
Biyomedikal bakış açısı acı çekme ve iyileşme ile ilgili meseleleri irdelemeye uygun değildir.

Eleştirel Saglık Psikolojisi Olanakları
Söylem analizi--> "sağlık ve hastalık deneyimlerinin sesi"
"öteki"nin deneyimine ilişkin bir farkındalık kazanmayı sağlasa da katılımcının "edilgen" konumu devam eder.
Katılımcı eylem araştırmalarının gelişmesi!
-Bu araştırma yöntemleri katılımcıların deneyimiyle ilgili daha geniş bir farkındalık sağlamakla kalmaz aynı zamanda dönüşüm ve değişime de katkıda bulunur.
Katılımcı eylem araştırmaları--> "topluluğun meselesi olan bir durumu tespit etmek için araştırmacının topluluk üyeleriyle birlikte çalıştığı, sorunla ilgil bilgi birikimi oluşturduğu ve sorunu biraz da olsa gerçek bir yoldan ele almayı sağlayan eylemler planladığı ve uyguladığı kolektif bir süreçtir."
Araştırmacı uzman gibi davranmaz, toplulukla birlikte öğrenen konumundadır.
Katılımcılar da yar araştırmacılar olarak sürece dahil olur ve yaşamlarındaki baskının kaynaklarını tespit etme, sorgulama ve değiştirme gibi bir ortak anlayış içinde çalışırlar. --> Cornish'in seks işçileri ile ilgili çalışması
Sanat Temelli Katılımcı Müdahale:
-Sağlık hizmetleri içinde fotoğraf , resim ve görsel sanatların terapiye destek olarak kullanılması yaygındır.
-Eleştirel sağlık psikologları sanatın araştırma ve
müdahale yöntemi olarak da kullanılabileceğini keşfetti.
Fotoses (photovoice) tekniği: İnsanların gündelik deneyimlerini görsel olarak kaydettiği ve elde ettikleri fotoğrafları yalnızca kendi deneyimlerini keşfetmek için değil aynı zamanda mağduriyete karşı mücadele amacıyla kullandığı tekniktir.
-Sanat temelli katılımcı müdahale örnekleri:

-Washington ve Moxley (2008) Amerikalı evsiz kadın grubu ile yürüttükleri çalışmada kadınların deneyimlerinin öyküleyici anlatılarını ve fotoğraflı temsillerini sunmuşlardır. Aynı zamanda kadınların evsizlik deneyimini yansıttıkları şiirler, tuttukları özel defterler, sokaklardan biriktirdikleri nesnelerin sergilendiği bir halk sergisi açılmıştır.

-Stewart ve arkadaşları (2008) Kanadalı gençlerle beraber alkol, madde, diyabet ve depresyon hakkında kısa videolar üretmişlerdir. Bu süreç içerisinde gençlerin ait oldukları topluluğa, kültüre ve yerel sağlık sorunlarının önemine dair kavrayışları gelişmiş ve aynı zamanda sağlık hizmeti sonuçlarını dönüştürmek için yeterliklerini arttırmışlardır.
Sağlığın, hastalığın ve sağlık hizmetlerinin baskın anlamlarını yapı bozumuna uğrattıkça, sağlık ve hastalık deneyimlerini daha derinden anlayabilmek için katılımcılarla birlikte çalıştıkça değişim ve dönüşümü sağlamanın çeşitli yollarını bulmaya çabaladıkça bu meseleler eleştirel sağlık psikolojisi içinde daha çok dikkat çekmeye başlamıştır.
Eleştirel sağlık psikolojisinin araştırma ve uygulamaları mağdur ve ezilenleri bilgilendirmeyi, özgürleştirmeyi amaçlar. Ancak ilgilenilen kişiler arasında olmayanlar ya da bireylerin kendilerini mağdur ve ezilen olarak görmemesi durumu üzerinde düşünülmesi gerekmektedir.
Eleştirel sağlık psikolojisinin vurgularının sürekli değişip geliştiğinin farkında olunmalı, eleştirel bir yaklaşımın durağan olmadığı bilinmelidir.
Eleştirel sağlık psikolojisi nitel yöntemleri kullanmalı ancak nicel yöntemleri de dışlamamalıdır.
Eleştirel psikologlar toplumsal eylemin neredeyse tüm biçimlerinin, eylemsizliğin meşrulaştırılmasına yol açabilecek eleştirilere açık olduğunun farkında olmalıdır.
"Alabildiğine yayılmış bir acı ve çilenin ortasında, daha sağlıklı bir dünya yaratmak için toplumsal değişimi destekleyenlere katılıyoruz."
Sağlık risklerini azaltmak ve sağlıklı davranışlar kazandırmak sağlık alanında çalışan psikologların en temel işlevleri arasındadır.
Saglık davranıslarını açıklamaya ve yordamaya çalışan modeller iki başlık altında ele alınabilir.
Bilişsel etkenleri inceleyerek saglık davranısını yordamaya calısan modeller
-Sağlık Inanc Modeli

-Nedenli Eylem Kuramı

-Planlı Davranıs Kuramı

-Korunma Güdüsü Kuramı
Saglık davranısının bir surec oldugunu ve asamalara sahip oldugunu varsayan modeller
-Sağlık Eylem Süreci Yaklaşımı

-Transteoretik Model

-Önlem Uyarlama Süreç Modeli
*Bu kuramlarda bilişsel etkenlere vurgu önemlidir!
*Sağlık davranışlarının geri dönüşleri de olan aşamalara sahip olduğunu vurgulamaları önemlidir!
En eski ve en çok kullanılmış model
Modele göre bireyin sağlık davranışını belirleyen 4 etken mevcuttur.
-Bireyin bir tehditle karşı karşıya kalması,
-Bunu ciddiye alması gerekmektedir!

-Davranış ile ilgili ipuçları içsel (belirtiler) veya dışsal (medya reklamları) olabilir.
-Öz-yeterlik kavramı!
-Modele öz-yeterlik kavramı ve kişisel denetim gibi bilişsel etkenler eklenmiştir. Yordama geçerliliğinin arttığı görülmektedir.
Modelin güçlü yanları:
-Birçok sağlık davranışını yordamakta kullanılmıştır.
-Dört algı da sağlık davranışını yordar ancak etkiler çok büyük değildir.
Modelin zayıf yanları:
-Standart bir kullanımı söz konusu değildir.
-Araştırmalar arasında tutarsızlık, karşılaştırılamamazlığa sebep olur.
-Toplumsal etkilerin üzerinde yeterince durmamaktadır.
-Statik model
-Birey her zaman rasyonel kararlar verir mi?
-Tutumların davranışlara dönüşmesini açıklamayı hedefler.
-Bireyin sağlık davranışını açıklayacak 3 etken vardır.
Kurama göre, bireyin sağlık davranışını yapıp yapmaması niyetine, davranışı yapmaya niyetli olması da hem kendi tutumuna hem de başkaları tarafından ne ölçüde onay göreceğine ilişkin inancına bağlı olarak değişir.
Modelin güçlü yanları:
-Sağlık İnanç Modeli'ne kıyasla daha fazla sağlık davranışını açıklamak ve yordamak için kullanılmıştır.

Modelin zayıf yanları:
-İradeye bağlı davranışlara odaklanan bir model (modelin kullanıldığı davranışların çoğu iradeye bağlı davranışlar değil!)
-Öz yeterlik kavramı modelde yer almamakta.


Eleştiriler ışığında Planlı Davranış Kuramı ortaya atılır!
Planlı Davranış Kuramı
-Nedenli Eylem Kuramı'nın geliştirilmiş halidir.
-Tutumlar ve davranışlar arasındaki ilişkiyi açıklar.
-Kurama göre, "algılanan davranışsal denetim" hem niyetin hem de davranışın en önemli belirleyicisidir!
Algılanan Davranışsal Denetim: Bireyin planladığı davranışı gerçekleştirebileceğine ve bunun için gerekli beceri ve yeteneğin olduğuna inanmasıdır.
Modelin güçlü yanları:
-Her iki kuramdan da daha geçerli bir model olduğu kanıtlanmıştır.
-Bunun en önemli sebebi "algılanan davranışsal denetim" kavramıdır.
-Algılanan davranışsal denetim hem niyeti hem de sağlık davranışını doğrudan belirler!
Modelin zayıf yanları:
-Korelasyonel sağlık davranışını yordayacağı düşünülen etkenlerle başarılı müdahale programı uygulamak kolay değildir!
-Geçmiş davranışlar, ahlaki normlar ve önceden pişman olma kuram için önemli ancak kuramda eksiktir!
Korunma Güdüsü Kuramı
-Sağlık İnanç Modeli'nin genişletilmiş halidir.
-Bir risk hakkında bireyde korku oluşturmak--> davranış değişikliği
-Kişiyi belli bir konuda bilgilendirerek o konu ile ilgili davranış değişikliği yapmaya odaklanır.
Modelin güçlü yanları:
-Pek çok sağlık davranışını yordamaktadır.
Modelin zayıf yanları:
-Toplumsal etkilerin yeterince üzerinde durulmaması
-Bireylerin her zaman mantıklı kararlar verdiğinin sanılması
Saglık Eylem Süreci Yaklaşımı
-Öz yeterliği vurgulayan bir aşama kuramıdır.
-Davranışın gerçekleştmesinin 3 etkeni vardır, aynı zamanda bir aşama kuramı olduğu için sağlıklı davranışı benimsemek ya da sağlıksız davranışı bırakmak iki aşamalıdır.
Bu modelde bireyin sadece niyetine değil aynı zamanda fiziksel ve toplumsal çevrede bulunan engellere ve kaynaklara bakılmaktadır.
Bu model ayrıca bireyin sadece sigarayı bırakma davranışını değil, sürdüremezse tekrardan iyileşme davranışlarını da açıklamaktadır.
Modelin güçlü yanları:
-Model, davranışsal niyeti yordamada, bu niyetin eyleme dönüşmesinde ve davranışın sürdürülmesinde başarılıdır.
-Modelin bileşenleri sağlık davranışlarının değişimine yönelik müdahale programlarında başarıları kanıtlanmış bileşenlerdir.
-Aşama kuramı olması!
Modelin zayıf yanları:
-İradeli bireyler!
-Toplumsal ve çevresel etkenlerin göz ardı edilmesi!
-
Transteoretik Model
-Sağlık davranışlarının birbirini izleyen aşamalar sonucunda geliştirildiğini ve sürdürüldüğünü savunan ilk aşama kuramıdır.
Spiral bir modeldir! Bireyler aşamalar arası giderken bir önceki aşamaya dönebilir.
Relaps sık rastlanan bir durumdur!
Değişim aşamalarının yanında bilişsel ve davranışsal değişim süreçlerini de içerir. Bu süreçler bireyler tarafından farklı kullanılabilir.
Öz yeterlik burada çok önemli!
Bireyin yapacağı değişimin maliyet-yarar analizi de sağlık davranışı değişimini doğrudan etkileyen etmendir.
Modelin güçlü yanları:
-Günümüzde pek çok hastalıkların önlenmesi ve sağlık davranışlarının kazandırılmasında kullanılmaktadır.
Modelin zayıf yanları:
-Aşamalar arası geçiş için kullanılan altı aylık zaman dilimlerinin gereksiz ve herhangi bir araştırmaya dayanmadığı konusunda eleştirilir.
-"Düşünme" ve "diğer aşamalar" olarak iki aşamada ele alınabilir.
-Farklı kültürlerde geçerliliği kanıtlanamamıştır.
-Ödül ve ceza kavramını yok saydığı için eleştirilir.
Önlem Uyarlama Süreç Modeli
-Yeni bir önlemin uygulanması ya da riskli davranışın bırakılması ile ilgilenmektedir.
-Eyleme geçmek için karar verme noktasına nasıl geldiğini, kararın nasıl uygulamaya dönüştüğünü açıklar.
Modelin güçlü yanları:
-Bu model diğer modellerde vurgulanmayan farkındalığın önemini vurgulamaktadır.
-Transteoretik Modelin aksine, her bir bireyin her bir aşamada geçireceği süre farklı ve sınırsız olabilir.
-Bireylerin bilgilendirilseler de olaya ilgisiz kalabileceklerini göstermesi açısından önemlidir.
-Önerilen davranışı yapmamalarının güdülenmiş bir sebebi olabileceğini kabul etmektedir!
Modelin zayıf yanları:
-Sınırlı ampirik destek.
-Fazla kullanılmamaktadır.
Uygulamalı Niyet
-Modeller genel olarak davranışsal niyeti öngörmekte ama niyet davranışa dönüşmemekte ya da dönüştürülememektedir.
-Tutum ve niyet her zaman davranışı yordamaz!
--Dalgınlık ve unutkanlıktan dolayı davranışların yapılamadığı görülür!
-Yapılması planlanan sağlık davranışının ne zaman, nerede ve nasıl yapılacağı belirlenir!
-Bu tür hedefler davranış ile çevreler arasında zihinsel bağ kurulmasını sağlar.
-Dış geçerliliği yüksek müdahalelerdir!
Ödev!
-Favori kuramı seç,üniversite öğrencilerinde sıklıkla görünen bir davranışı formüle et!
Full transcript