Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Literatura ng Pampanga

No description
by

Enatz Soriano

on 18 January 2015

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Literatura ng Pampanga


Hango sa kastilang “corrido”.
Mayroon itong 12 o mas mababa sa 12 pantig bawat linya.
Isang halimbawa nito ay ang
“Corrido King Bye nang Keralanan ning Prinsipe king Imperio Francia ila ning Princesa Adriana king Kayaria’ning Antioquia”
(Corrido tungkol sa Buhay ni Prinsipe Felix ng Kaharian ng Espanya at ng Emperatris Valeriana ng Kaharian ng Persia).
Isang napakahalagang halimbawa ng adaptasyon ay ang “Mga Kuwento ni Juan”.

Maraming pinasimulan ang akdang ito.
Una, ito ang nagpasimula ng paggamit ng lokal na lugar o eksena sa isang anyong pampanitikan matapos itong makalimutan ng mga Kapampangang manunulat mula noong napasailalim sila sa mga Español .

Dito rin maiuugat ang simula ng maikling kuwento sa Kapampangan. Ito ay bukambibig lamang at hindi nakasulat. Ang karaniwang tema nito ay ang ordinaryong pamumuhay ng isang tao sa Pilipinas .
Pampanga
"Literatura ng Pampanga"
Pampanga
Wika at Alpabeto
Mga Pampangong Manunulat at mga Obra
“ President for Life of the International
Union of Poet Laureates”

Amado M. Yuzon
Isinalin niya sa salitang kapampangan ang mga likha nila Shakespeare, Omar Khayyam, Rabindranath Tagore, Euripides, Sophocles, Victor Hugo, Sappho, Edgar Allan Poe, Henry Wadsworth Longfellow

"most outstanding poet in 1957" by Central Luzon Affair
Poet Laureate of the Philippines in 1959
Most Outstanding Man of Letters of the Philippines in 1962 by Filipino Press, Radio and Television Society
Nobel Prize nominee
Diosdado Macapagal
naging Pangulo ng Republika ng Pilipinas

E.Y. Cunanan (Luis Garcia)
Isang tanyag na manunulat
Ika (Ikaw)

Padre Anselmo Jorge Fajardo
“Ama ng Panitikang Kapampangan”
Moro-Morong Vida de Gonzalo de Cordova


Mga Obra
Ika (Ikaw)
ni E.Y. Cunanan aka Luis Garcia
salin ni Rolando A. Bernales

“Si Miss PhathuPats”
ni Juan Crisostomo Soto
sali n ni Pat V. Vilafuente
Unang Tagpo ng
“Napun, Ngeni at Bukas”
(Kahapon, Ngayon at Bukas)
ni Aurelio Tolentino

Hango sa salitang “
Pampang

o “
Pampangan
” na ang ibig sabihin
ay

Tabing-ilog
.



Nabatid ng Kastilang si
Martin de Goiti
noong 1571.

Ibinigay ng mga Kastila ang pangalang Pampanga sa lalawigan dahil natagpuan nila ang mga unang naninirahan dito sa tabing pampang at dahil doo’y tinawag nila ang mga itong
"La Pampanga"


Pampango
o
Kapampangan
ang tawag sa isinasalita ng mga Kapampangan.

Miyembro ng Wikang
Malayo-Polynesia .

Noong
1571
, napag-alaman ng mga Español na ang palapantigan ng wikang ito ay maaring iugat sa wikang
Devangari

. Ito ay may sariling ortograpiya at alpabeto. Kapansin-pansin sa alpabetong ito ang kawalan ng titik
“h”.

Noong 1896, nailimbag ang isang aklat tungkol sa Kapampangang alpabeto sa pamagat na
“Alfabeto Pampango”

na isinulat ni

Alvaro de Benavante.
Henry Otley Beyer
“Father of Philippine Anthropology”

“Ang mamayan at dayalektong Pampango ay nag ugat pa noong 300 hanggang 200 BC sa isang ninunong Malay kaugnay ng imperyong Madjapahit"
ayon naman kina :

Mariano Henson , Padre Francisco Colin
at S.J


“Nagmula sa Borneo at Sumatra ang mga
unang Pampango”

“Ang kapuluan ng Pilipinas ay
pinananahanan ng mga Negrito
sa pamumuno ni Dulum”

Dr. Luther Parker
Negritos
“Taga sunod ni MOHAMMED na nagpabinyag
ng Kristiyanismo at kinilala ng mga Kastila bilang
pinakamayaman at makapangyarihang tao sa isla”

Malang Balagtas"

Mga Teorya sa Pinagmulan ng Pampanga
Hanggang sakasalukuyan ang ugnayang kultural ng mga Pampango sa mga Malay , Indones at iba pang karatig bansa ay makikita sa mga karaniwang salita. . Sinasabing magkakahalin tulad ag mga salita at kultura ng magkalapit na bansa sa Asya. Pinagtitibay ito ng
“Austronesian migration”
Mula China ay naglakbay patungong
Taiwan (3500 B.K) pagkatapos ay nakarating
sa Pilipinas(300 B.K) sumunod sa Sumatra
at Java at nagpatuloy ang paglalakbay.


Mga Salitang Nag uugnay

Salitang Pampango

 Nasi
 Isa
 Adua
 Atlu
 Minum
 Payung

Salitang Malay at Indones

 Bigas
 Isa
 Dalawa
 Tatlo
 Inom
 Payong

China (Hokkien at Cantonese)

 Ápû (maternal) lola
 impû (paternal) lola
 ingkung (paternal) lolo
 atchi pinakamatandang kapatid na babae
 koya pinakamatandang kapatid na lalaki
 susi susi
 pansit "noodles" (mabilisang pagkain)
 buisit "malas" (walang maisuot at makain)

Budismo at Hinduismo (Sanskrit)

 alaya "home" alaya
 kalma "fate" karma
 damla "divine law" dharma
 mantala "magic formulas" mantra
 upaya "power" upaya
 siuala "voice" svara
 lupa "face" rupa
 sabla "every" sarva
 lawu "eclipse" rahu
 galura "giant eagle" (a surname) garuda
 laksina "south" (a surname) dakshin

Bago ang Pananakop ng Espanya
Sistemang Pangkabuhayan
Panitikan
Ayon kay H. Otley Beyer, ang pamayanang nanirahan sa lupain ng Pampanga ay nagmula pa sa Emperyong Madjapahit na namayagpag noong 300-200 B.K. (Bago kay Kristo) . Sa katunayan, nakalilikha na ng sobrang pang-agrikulturang produkto o “
surplus"
Ang sistemang ito ay nagdulot upang magkaroon sila ng pakikipagkalakalan sa iba pang grupo ng tao.
Pangingisda
Paggawa ng Fishpond
paggamit ng mga sasakyang
pantubig bilang pangunahing
uri ng paglalakbay.
Mayaman rin ang Pampanga sa kapatagan, nagagawa rin nilang magsaka partikular na
ng mga pananim tulad ng
tubo
at
palay
.
Noong mga panahong ito, mayroon ng iba’t ibang uri ng panitikan
Alamat
Tumayla
Bugtong
Kuwentong bayan
Salita
Kasebian (kasabihan)
Awiting bayan.

ay patungkol sa pinag mulang nga mga bagay. Ang Alamatng Sinukwan ay isa sa mga pinakatanyag ng Kapampangang alamat. Marami itong bersyon.

 Alamat ni Mariang Sinukaan
 Alamat ng Bundok Arayat


ay hele o awiting pampatulog . Ito ay maituturing na orihinal sa mga Kapampangan .

 Anak Nga Walay Palad
 Mendang Na Kong Mendang
 Ili-ili Tulog Anay
 Dayunday



kilala rin sa tawag na

Bugtoñgan
”.
Karaniwan itong binibigkas sa mga lamayan at kasal. Sinasambit din ito sa mga kritikal na panahon kung saan nangangailangan ng mabigat na pagpapasya. Halimbawa, ang pagsagot sa isang bugtong ay maaring maging pahiwatig ng magandang kahihinatnan ng isang pangyayari at mapagpalang kapalaran . Ang sa ibaba ay mga halimbawa ng bugtong:

Metung a butil a pale Isang butil ng bigas
Sakup ne ing mabilug a bale Sakop ang buong bahay.
Sagot:
Sulu


Lampara

Sa panahon ng kastila namalasak ang bugtungan.
Bugtong

Tumayla
(
tumaila)


Alamat
isang uri ng awitin kung saan mimili ang mga mang aawit ng mga bagay kaugnay sa kaanyuan o kaya’y mga bagay na patungkol sa kanyang taga pakinig o lugar na kanyang pinag tatanghalan at inilalagay ito sa kanyang awitin
Polosa
naman ang tawag sa anumang panitikan
na nakasulat sa tuluyan.
Salita
Tulad ng bugtong, ang kasebian o casebian
ay binibigkas din sa mga pampublikong salu-salo
tulad ng lamay at kasal. Ito ang katumbas ng
salawikain ng mga Tagalog. Isang halimbawa
nito ay ang sa ibaba:



Kasabihan
Awiting Bayan
Ayon kay
Alejandro Q. Perez
, maaring hatiin ang awiting bayan ng Kapampangan sa maraming uri .
basulto o basultu
pamuri
pang-obra
paninta
karagatan o caragatan
diparan
na karaniwang inaawit ng mga pastol sa bukid . Maari rin itong awitin habang isinasayaw . Ito ay pataludtod. Nang lumaon, naging isa na rin itong kompetisyon tuwing pista na sinasabayan ng musika at pagsayaw . Mga halimbawa nito ay may mga pamagat na
“O Caca, O Caca”(O Brother, O Brother)
“Tinanam Kung Kamantigi”
“Karin Pu Kekami” at “Puntung Biabas” .
Basulto o Basultu

Ing asung balabaluktut Isang asong nakabaluktot
Butul man e akapulut buong araw hindi makahanap ng buto

Pamuri
mula sa salitang “buri” na ang ibig sabihin
ay gusto. Ito ay isang awit ng pag-big o
“love song”.

Aruy! Katimyas na Nitang Dalaga
(Ay! Kaakit-akit ang Naturang Dalaga)
Atsing Neneng
Pang Obra
isang awit sa pagtatrabaho.
Bye Ning Kasamak” (Ang Buhay ng Magsasaka)

Deting Tatanam Pale (Itong mga Taong Nagtatanim ng palay)


Sa mga nabanggit na halimbawa masisilayan ang panitikan bilang salamin ng pamumuhay ng mga tao – hanapbuhay sa kaso nito.
Paninta
mula sa salitang

sinta

na ang ibig sabihin ay
minamahal o pag-ibig
. Kung ang pamuri

ay para sa isang taong minamahal sa romantikong paraan, ang
paninta
naman ay para sa
pamilya at kaibigan.

Ecu Pa Kelingwan (Hindi Ako Nakalimot)
Ing Dalumdum ning Bengi” (Ang Kadiliman ng Gabi)
Atin Ku Pung Singsing (Mayroon Akong Singsing)
Karagatan (caragatan)
isang patulang larong ginagawa tuwing may lamay. Ito ay ginagawa sa pamamagitan ng pagtatanong at pagsasagot gamit ang tula. Namalasak ito sa panahon ng Kastila.
Diparan
Ito ay tulad ng sawikain ngunit inaawit.
Bulaklakan
isa ring paligsahan gamit ang pagtula kung saan may dalawang grupo – isa ng mga lalaki at isa rin na mga babae.
Dr. Amado M. Yuzon
Isang makatang Pampango
“Sinira ng mga Kastila ang kanilang
mga nadatnan sa Pampanga at
ipinakalat ang kanilang awit at sayaw”
PANANAKOP NG MGA ESPAÑOL
Taong 1571 nang mapasailalim sa mga Español ang Pampanga sa pamumuno ni Martin de Goiti at nang ito ay maging lalawigan o alcaldia. Naganap ito matapos matalo si Raja Soliman ng Tondo .
Panitikan
Goso
Ito ay inaawit kasabay ng biyolin at tamburin tuwing gabi bago ang araw ng Todos Los Santos (All Saint’s Day). Ito ay nagtataglay ng tiyak na aral sa buhay at mabagal na tempo
Apu kung makibale O grandowner of the house
Maki manuk lalam bale With a hen under your dwelling
Buri ke sang pakisabi I request that tonight I shall get it
Daunan ke potang bengi. To offer fro All Soul’s Day.
E mu ne sa daraunan Please don’t offer
Ing manuk kung pakamalan The hen that I dearly love
Seli ke pang aduang dalan I have just bought it for two hundred pesos
Kang Marianung baritaklan. From worthless Mariano.

Duplo
Ito ay maaring iugat sa mga Español. Ang duplo ay isang patulang laro. Ito ay tagisan ng galing sa pagpapahayag sa pamamagitan ng tula at kaalaman sa mga bagay na napapatungkol sa kultura.
Sapatya
Ang pangalan nito ay mula sa salitang “
tapatio
” na tumutukoy sa isang
Mehikanong sayaw
. Ito ay isinasayaw habang inaawit . Ito rin ay tagisan sa pagtula.
Bukod pa sa ilang uri ng awiting-bayan na
mayroon na ang mga Kapampangan bago pa man dumating ang mga Español, nalikha pa
ang ilang uri ng awiting-bayan.
Goso
Duplo
Sapatya

Kurido (Corrido)
nagmula sa corrido ng mga Español. Nagsimula ang anyong ito sa pamamagitan ng pagsasalin ng mga corrido ng Español sa Kapampangan. Ang mga corrido ay hango sa mga banyagang alamat at tula. Hindi ito inaawit o sinasayaw .
Conde Irlos
Aring Palmarin
Panahon ng Liriko
Sa panahong ito higit na naging talamak ang panggagaya ng istilo at damdamin mula sa panitikan ng ibang kultura. Dito, nagkaroon ng napakaraming pagsasalin at adaptasyon .
Mga Kuwento ni Juan
Dulang moro-moro/Cumidya o Kumidya
Kuriru
Pasion
Cenaculo
Zarzuela
Liham
Akdang Panrelihiyon
Harana
Dalit
Taglish
Potei o kikimut
Uri ng Panitikan sa
Panahaon ng Liriko
Awiting Bayan
Kurido o corrido
Panitikan sa Panahon ng Liriko

Awiting Bayan
Kuwento ni Juan Tamad
• Matapos ng mga kuwento ni Juan, namayagpag naman ang dulang moro-moro na tinatawag ding Cumidya o Kumidya. Ito ay nagmula sa kastilang “comedia”. Mula sa ordinaryong tema na makikita sa kuwento ni Juan, muling nagtungo sa likhang-isip ang panitikang Kapampangan. Hindi ito nagustuhan ng mga intelektwal noong mga panahong yaon . Gayunpaman, masasabi na ito ang nagbigay-daan sa kauna-unahang Kapampangang pagtatanghal sa entablado . Ang moro-moro ay isang melodrama na kinatatampukan ng mga Muslim at Kristiyanong tauhan. Ito ay pataludtod at may musika.
Komedya
Kuriru
Ito ay mula sa mga Español.
Ito ay kilala rin sa tawag na “pabasa” . Isang akda ng pasion ang itinuturing na kauna-unahang gawang naisalin sa Kapampangan.
Ang pagsasalin ito ay ginawa ni Rev. P. Banda.
Puni
naman ang tawag kung ang pasion ay ginagawa bilang isang pampublikong aktibidad .
Pasyon (pasion)
Cenaculo
Ito ay itinuturing na mas mahalaga kaysa sa moro-moro.
Binibigyang diin nito ang makasaysayan at pangheograpiyang katotohan na taglay ng isang gawang pampanitikan.
Ito ang nagbigay-daan sa pagkakalikha ng zarzuelas dahil sa makukulay na kasuotang ginagamit dito.
Isa pang mahalagang palabas na kaugnay sa cenaculo ay ang
salubong
. Itinatampok nito ang kuwento ng pagkikita ni Kristo at ni Inang Maria matapos ang muling pagkabuhay ng una. Tulad ng cenaculo, ito rin ay makatotohanan.
isang melodrama na nilagyan ng dialogo na nagbunsod ng Ginintuang Panahon ng mga Dramang Kapampangan .
Ang unang kuwarto ng ika-20 siglo ang tinaguriang Ginintuang Panahon ng Panitikang Kapampangan . Sa panahong ito sumikat ang zarzuela.
Zarzuela
Liham
Hindi ito isang talaarawan o talambuhay . Maraming uri ng Kapampangang liham subalit masasabi na hindi ito orihinal sa kanila .
Mula ika-18 at 19 na siglo laganap pa rin ang pagsasalin sa Kapampangan.

Nangunguna rito ang pagsasalin ng mga akdang panrelihiyon na nakasulat sa Español o Latin .

Ang pagsasalin ay karaniwang ginagawa ng mga edukadong taong layko.

Ang mga produkto ng kanilang mga pagsasalin ay kilala sa pagiging tiyak at eksakto, at pagtataglay ng ganda at laman . Sa mga panahon ding ito, ang
pagbabasa
ay isang pangunahing libangan sa mga taong marunong nito .
Akdang Pangreligiyon
Harana
na pinaniniwalaang nagmula sa mga Español . Ito ay mga awit ng pag-ibig na kinakanta kasabay ng instrumentong pangmusika. Karaniwan, ito ay hango sa orihinal na komposisyon .
Dalit
tumutukoy sa mga pangkaraniwang awitin .
Awit
naman ang tawag sa isang metrikong akda na hango sa mga kabalyerong romansa ng mga Español .

Kasulatang Gintu
Napun Ngeni at Bukas (Kahapon, Ngayon at Bukas)
ni
Aurelio Tolentino.
kung may carillo ang mga Tagalog, mayroon namang
potei
o
kikimut
ang mga Kapampangan. Ito ay isang dulang gumagamit ng anino ng mga tauhang kahoy (“shadow play”).
Potei o Kikimut
REBOLUSYON AT PANAHON
NG MGA AMERIKANO
Maraming Pilipino ang kinilala sa larangan ng :

Panulan
uri ng sining at panitikan na kilala sa malayang paggamit
ng wika sa iba't ibang anyo at estilo.

Dulaan
uri ng panitikan na nahahati sa yugto at itinatanghal
sa entablado

Fiksyon
isang mapangathang anyo ng salaysay, isa sa mga apat na panimulang panretorikang paraan (rhetorical modes).

Unang Grupo ng Manunulat
Alejandro Cubero
tinaguriang ama ng Zarzuela
Seteyembre 13, 1900
nang ipalabas ang kauna-unahang zarzuela sa wikang Kapampangan –
“Alang Dios”.

Mariano Proceso Pabalan-Byron.
Magparigaldigal
Caparis a Luclac
Atlu Bagut
Apat ya ing Junio
Alimpungatan
Mamaligo
O Ita Pa Eh
Adu Tata
a Kapampangan playwright and teacher.
His work
Ing Managpe (The Patcher)
is
the first zarzuela written in the vernacular.

tinawag na Crisotan na katumbas ng Balagtasan sa wikang Tagalog.
Isa siyang manunulat-makata, mandudula at
editor sa wikang Kapampangan.

Sigalot
 ang pinakamaganda sa kanyang mga akda.
Ito ay sinulat niya sa loob ng bilangguan

Alang Dios
 
ang namukud-tanging sarswela ni Crisostomo Soto na nagpanhik sa kanya ng salapi. Ito'y itinanghal sa Teatro Zorilla
Juan Crisostomo Soto
“Ama ng Panitikang Kapampangan


dinala ang zarzuelasa Pampanga mula sa
España noong 1880 . Noong una, tinanggihan
ito ng mga Kapampangan dulot ng pagnanais
ng mga bagay na katutubo o filipinisasyon
Sa pagitan ng mga taong 1907 at 1916
iniuugat ang simula ng peryodismo sa
Pampanga. Ang mga kilalang peryodista
noong mga panahong ito ay sina

J.C. Soto
F.N. Galura
Liongson
A. Tolentino
Z. Hilario, P. Gozun
J.G. David.
Ing Balen (Ang Bansa)
Ing Bandila (Ang Bandila)
Ing Katimawan (Kalayaan)
Ing Alipatpat (Ang Alitaptap)
Ing Catala (Ang Loro)
Ing Katiwala
Ang mga Kapampangang diyaryo ay maaring isinulat sa Kapampangan o sa Español . Sa kasamaang palad, marami rito ang hindi masyado nagtagal.
“Ing Emañgabiran"
kauna-unahang diyaryo ay nailimbag noong 1907 na may pangalan na sa ilalim ng patnugot na si
V. Neri.
Ikalawang Grupo ng Manunulat


nagtatag ng Filipinas, at El Parnaso Filipino.

Pagkatapos ng digmaan, ibinaling ni Tolentino
ang pansin sa pagsulat ng literatura, at lumikha
ng mga dakilang akda, gaya ng 


Kahapon, Ngayon at Bukas (1902)
Bagong Cristo (1907)
Maring (1908)
Buhay (1909)
Buhok ni Ester (1914)

Aurelio Tolentino

Jacinto Tolentino
F. Simpao,
M. Mercado
Aurelio Tolentino

(1910-1930)
Jose Gutierrez David
Eduardo Gutierrez David
Z. Hilario
I. Gomez
E. Joven
Brigido Sibug
F. Bautista
Urbano Macapagal
S. Navarro Jr.
C. Gwekoh
Agustin Bustos-Zabala
C. Pineda,

E. Cunanan
“isang bantog na manunulat sa wikang
Kapampangan at Kastila”
Zoilo Hilario
Mga tula :
Alma Española
Jardin at Epicureo
Adelfas
-unang aklat ng tula (1911)
Bayung Sunis (Bagong Simponiya)
-huling aklat na ipinalimbag
Full transcript