Loading presentation...

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in our knowledge base article

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Havo 4 H1 Van jagen en verzamelen naar landbouw

No description
by

Dion Beusen

on 23 September 2016

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Havo 4 H1 Van jagen en verzamelen naar landbouw

Prehistorie
http://nl.wikipedia.org/wiki/Geschiedenisonderwijs_(Nederland)

De eerste mensachtige wezen verschenen ongeveer 6 miljoen jaar geleden in Afrika.
De eerste mensen
Lucy 3 miljoen jaar oud
Evolutie mensachtige
Neanderthaler
Leek op de homo sapiens
Leefde van 230.000 tot 35.000 v.C. in Afrika, Azië en Europa
Vernoemd naar Neanderdal in Duitsland, vindplaats
Neanderthaler gebruikte vuur
Voordelen vuur?
Hoe leefde de Neanderthaler?
verzamelde eetbare planten
jaagde op grote dieren
maakte gebruik van vuur
had houten en stenen werktuigen
speren, vuistbijlen, messen en schrapers
De homo sapiens
De wetende mens, de moderne mens
Wij!
Verscheen 200.000 v.C. in Afrika
Rond 40.000 v.C. in Europa
Neanderthaler stierf rond 35.000 v.C. uit
Homo sapiens en Neanderthaler maakten beide werktuigen
Homo sapiens wel handiger
Daarnaast maakte de homo sapiens kunst
(misschien de Neanderthaler ook...)
Neanderthaler vs homo sapiens
Grotschilderingen
Vele honderden grotten met schilderingen
Oudste 30.000 jaar
meeste van 15.000 tot 10.000 v.C.
Grotten van Lascaux
Er was nog geen schrift, vandaar dat deze periode prehistorie heet (voorgeschiedenis)

Wanneer start de historie (geschiedenis voor een volk)?

Mesopotamië, eerste volk met schrift, rond 3300 v.C.
Prehistorie
Mesopotamië
Jagers en verzamelaars
Moderne mens verspreidden zich over de aarde

Er ontstonden dus cultuur
verschillen

Overeenkomst: Alle groepen leefden
van jacht en verzamelen van voedsel

Trokken van plek naar plek
Paragraaf1
De Prehistorie: tijd van jagen en verzamelen

De overgang naar landbouw
H1.2 Ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
- Klimaatverandering zorgde waarschijnlijk voor de overgang naar landbouw

- Rond 12.000 v.C. was het ijs uit de Laatste IJstijd weg

- De temperatuur steeg en er viel meer regen

- Dit zorgde voor vruchtbare gebieden
- De mens en mensachtige hebben miljoenen jaren geleefd als jagers en verzamelaars

- Welke redenen zouden er kunnen zijn voor de overgang naar landbouw?
Hoe kon men overgaan op landbouw?
Midden-Oosten
Tussen 9000 en 6000 v.C. ging men in het Midden-Oosten over op landbouw

Zogenaamde Vruchtbare Sikkel/ Vruchtbare halve maan
Landbouw
- Veel vruchtbare grond zorgt voor veel voedsel

- Men kon langer op één plek blijven

- Rond 9000 v.C. begon men graan te verbouwen

- Hoe kwam de mens hier achter?
Verzin met z'n tweeën een theorie
Agrarische samenleving
- Naast de akkerbouw, het verbouwen van graan, ging de mens ook aan veeteelt doen

- Tussen 9000 en 6000 v.C. ontstond in het Midden-Oosten een agrarische samenleving

- 7000 v.C. Noord-Afrika

- 6000 v.C. Europa
Neolithische Revolutie
De overgang van jagers en verzamelaars naar een agrarisch bestaan

Ook wel de eerste economische revolutie genoemd
(neolithische revolutie)

Tweede economische revolutie...?
Ontstaan nederzettingen
- Graan verbouwen kost tijd --> langer op een plek

- Meer voedsel zorgt voor grotere nederzettingen

- Ontstaan dorpen
(kleine nederzetting waar de meeste inwoners leven van akkerbouw en veeteelt)

Voordelen landbouw
- Bestaanszekerheid werd groter

- Minder afhankelijk van de natuur

- Mens kan proberen de natuur naar zijn hand te zetten
Mesopotamië en Egypte
- Mesopotamië eerste landbouwbeschaving

paar honderd jaar later

- Egypte tweede landbouwbeschaving
Ontstaan van steden
Natuurlijke omstandigheden in het zuiden Mesopotamië niet ideaal

Er was irrigatie nodig

Kunstmatig bevloeien van akkers
door een systeem van kanalen en dijken
https://maps.google.nl/maps?hl=nl&q=maps&ie=UTF-8
In Mesopotamië, huidige Irak, ontstaan eerste steden

De landbouw leverde overschotten aan voedsel op

Vanaf 3300 v.C. groeiden hier in het zuiden steden
Irrigatie
Soemerische steden
In zuiden Mesopotamië eerste steden

Gebied Soemerië genoemd naar de Soemeriërs

Uruk belangrijke stad
Leven in de steden
Door de landbouw ontstond er een overvloed aan voedsel

Niet iedereen hoefde als boer te werken

In de stad gingen handwerkslieden zich specialiseren

Kooplieden trokken rond met producten
Ontstaan verschillende sociale lagen
Jagers verzamelaars iedereen gelijk

Landbouwsamenleving en ontstaan steden, ongelijkheid neemt toe

Verschillen in macht en aanzien

Priesters, weten hoe goden gunstig te stemmen

Koning, plaatsvervanger van god op aarde
Koning
Het hoofd van de stad

Plaatsvervanger van god op aarde

Verantwoordelijk voor: - waterbeheer
- rechtspraak
- ordehandhaving
- verdediging van de stad
Goden
Soemeriërs waren polytheïsten

Zij geloofden in meerdere goden

Voor de goden werden tempeltorens, ziggoerats opgericht
Schrift
Soemeriërs vonden het schrift uit
rond 3100 v.C.

De samenleving kon beter georganiseerd worden

Oudste schrift gevonden in Uruk

Eerste schrift bestond uit tekeningetjes

Later werd dit vervangen door tekens, het spijkerschrift
Babylonische Rijk
Soemerië een verzameling van stadstaten

Iedere koning baas van stad

2000 v.C. werden de Soemeriërs verslagen door de Amorieten

Amorieten stichtten een machtig rijk, het Oud-Babylonische Rijk (1900-1600 v.C.)
Oud-Babylonische Rijk
1900-1600 v.C.
Koning Hammoerabi

Eerste grote wetgever in Mesopotamië

Liet 282 wetsartikelen schrijven over:
- grondbezit
- handel
- huwelijk
- slavernij
Gecentraliseerd bestuur
In het Oud-Babylonische Rijk werd de vorst steeds machtiger

Hij bestuurde het rijk met zijn ambtenaren

Had het leger onder zijn hoede

Stelde gouverneurs aan om gebieden te besturen

Er was sprake van een gecentraliseerd bestuur
Nieuw-Babylonische Rijk
600-539 v.C.
Nieuwe grote bloei Babylon

Onder leiding van koning Nebukadnezar
Hangende tuinen
Toren van Babel
Einde Babylonische Rijk
539 v.C.
539 v.C. Babylon veroverd door Perzen

Perzen stichten enorm rijk met o.a. Mesopotamië
H1.3 Het Oude Egypte
Landbouw bij de Nijl
Nijlvallei
De landbouw, akkerbouw en veeteelt, kwamen vanuit de Sahara

Neolithische Revolutie daar tussen 5000 en 4000 v.C.

Sahara was groen en vochtig toen dat veranderde trokken landbouwers naar de Nijlvallei
Boven en Beneden-Egypte
Landbouw geïntroduceerd in
Boven en Beneden-Egypte

Beide gebieden kregen een politieke eenheid met een koning aan het hoofd

Rond 3100 v.C. Egypte verenigd (farao Menes)

Hoofdstad Memphis
farao
Lage ambtenaren,
waaronder schrijvers
Ambachtslieden, kooplieden en opzichters
Boeren, landarbeiders, mijnwerkers, bedienden
Slaven
De vizier:
hoogste ambtenaar
Koning eigenaar van al het land

Ambtenaren hielpen hem bij het besturen van het land (bestuursapparaat)

Had leiding over de waterhuishouding en het leger

Werd vereerd als een god



http://giza3d.3ds.com/index.html#discover
Hiërogliefenschrift
Egyptische bestuur kon efficiënt functioneren door het schrift

Bekendste Egyptische schrift het hiërogliefenschrift

Ontstaan rond 3100 v.C.

Werd met name gebruikt voor inscripties in tempels en piramides
Hiëratisch schrift
Steen van Rosetta
Cultuur en godsdienst Egypte
In het Egyptische Rijk vele goden

Ook dieren en elementen uit de natuur werden aanbeden (natuurgodsdienst)

Bekende Egyptische goden
- Zonnegod Re
- Hemelgod Horus
- Osiris god van het dodenrijk
- Isis godin van de liefde

Polytheïsme: is het geloof in meerdere goden
Periode-indeling Egyptische Rijk
3000-2630 v.C. Periode van de Vroege Dynastieën

2630-2125 v.C. Oude Rijk

2040-1650 v.C. Middenrijk

1550-1069 v.C. Nieuwe Rijk

747-332 v.C. Late Rijk
Egyptische Rijk
Het oude Egyptische Rijk bestond bijna 3000 jaar

Geregeerd door 31 verschillende dynastieën (koninklijke families)

Verovering Alexander de Grote maakte een einde aan het Egyptische Rijk
Godsdienst
Geloof in leven na de dood, vandaar mummificeren

Beelden mee in het graf, dit waren dienaren

Farao's en rijke ambtenaren kregen een dodenboek mee in hun graf
Echnaton
Farao Amenophis IV Echnaton

Alleen de zonnegod Aton mocht vereerd
worden

Als eerste koning het monotheïsme
ingevoerd (is het geloof in het bestaan
van één god)

Veel weerstand hiertegen, van wie?

Na zijn dood hersteld Toetanchamon het polytheïsme
Periode van de Vroege Dynastieën
Oude Rijk
Nieuwe Rijk
Hoe weten we dit alles?
- Schilderingen in graftombes

- Begrafenisteksten

- Dodenboeken

- Brieven van farao's

Door het droge klimaat is veel bewaard gebleven
Steen van Rosetta
Gevonden in 1799

Maakt vertaling hiërogliefen
mogelijk
Hierogliefen
Demotisch
Grieks

1822 Champollion ontcijferd
de steen
Ontdekkingen Egyptenaren
Niet zo goed als Mesopotamiërs in
astronomie en wiskunde

Blonken wel uit in geneeskunde

Technologische uitvinding: papyrus
- Goedkoper
- praktischer
Het Nieuwe Rijk
(1550-1069 v.C.)
Periode van grote voorspoed

Vele gebieden werden veroverd

Dit leverde grote rijkdommen op
Ramses II
(1304-1237 v.C.)
Groot veldheer en bouwer

Had een grote harem en
verwekte 150 kinderen

1285 v.C. Slag bij Kadesh
Aboe Simbel
Slag bij Kadesh
Hittieten tegen Egyptenaren

Beide partijen claimde de overwinning

Macht Farao Ramses neemt langzaam af
Einde Egyptische Rijk
Politieke chaos en economische
achteruitgang

Wisselende machthebbers

332 v.C. veroverd door
Alexander de Grote

Sticht Alexandrië
Buitenlandse overheersers
Lokale dynastieën
Tijd van Ptolemaeën
Na overlijden Alexander de Grote wordt zijn rijk verdeeld

Ptolemaeus I Soter nieuwe Farao Egypte

Begin van de Tijd der Ptolemaeën (305-30 v.C.)
Tijd van Ptolemaeën
Opleving Egypte

Alexandrië internationaal handeslcentrum

Welvarendste koninklijke familie in de
hellenistische wereld

30 v.C. ten einde met komst Romeinen
(de wereld die door de verovering
van Alexander de Grote onder
Griekse invloed was geraakt)
Hoofdstuk 1
Van jagen en verzamelen naar landbouw


Kenmerkende aspecten:
1. De levenswijze van jagers-verzamelaars.
2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen.
3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Tijd van jagers en boeren
Prehistorie - historie
http://nos.nl/op3/artikel/542415-verborgen-stam-in-peru-komt-tevoorschijn.html
Prehistorie
Voor een volk de tijd waarin niet door of over dat volk wordt geschreven

Uitvinding schrift --> begin van de geschiedenis voor sommige volken


Spijkerschrift

Begin geschiedenis: ± 3100 v.Chr. in Mesopotamië
Begin geschiedenis Nederland: ± 50 v. Chr.
Beging geschiedenis Mashco-Piro: 21ste eeuw


Is de mens in Afrika ontstaan?
Oudste skeletten mensachtige gevonden in Oost-Afrika

Afgezonderde apensoort maakte andere ontwikkeling door dan andere apen

Ontstaan eerste mensachtige -->
Australopithecus



Het ontstaan van etnische verschillen
Alle mensen horen tot één soort
Wel etnische verschillen


Etnische groep:
een groep mensen met lichamelijke kenmerken die anders zijn dan bij andere groepen mensen.
Deze kenmerken zijn erfelijk



Het ontstaan van verschillende culturen
Cultuur
: het denken en doen van een bepaalde bevolkingsgroep

Tot cultuur behoren:
economie
sociale omstandigheden
politiek
godsdienst, onderwijs en wetenschap, taal, kunst, rechtspraak, sport

Leven in eigen groepen --> eigen geschiedenis --> eigen gewoonten --> ontstaan: eigen cultuur
Verzamelen en jagen: zo beginnen alle groepe
n
Leven jagers en verzamelaars
Kenmerken:
Voedsel verzamelen voor korte tijd
Bleven maar kort op dezelfde plek, i.v.m. voedsel
Maakten gebruik van eenvoudige werktuigen
Een eenvoudige organisatiestructuur

Magie en geloof
Denken jagers en verzamelaars halen we uit voorwerpen



Aanwijzingen voor magie
- muurschilderingen
Magie
: iets doen waarvan men denkt dat het een geheimzinnige kracht heeft

Aanwijzingen voor geloof
- beeldjes (moedergodinnen)
Godsdienst kon het onbegrijpelijke verklaren
- Wanneer oogst meer opbrengt hoeft niet iedereen in de landbouw te werken
- Er werden voorraden aangelegd
--> ontstaan andere beroepen
Smid maakt gereedschap voor boer

- Ontstaan ambachten
ontdekking van nieuwe technieken zoals het fabriceren van aardwerk 6200 v.C.

- Rond 5000 v.C. koperen werktuigen en wapens
Gevolgen ontdekking landbouw (1)
Gevolgen landbouw (2)
Grote dorpen konden uitgroeien tot steden
(plaatsen waar de meeste mensen niet meer in de landbouw werkten)

Hier waren naast ambachten ook nieuwe beroepen
huisbediende, soldaat
koopman, bestuurder
kunstenaar, priester
geleerden

Hierdoor ontstond een gelaagde samenleving/ sociale hiërarchie
Waterhuishouding Egyptenaren
Voor- en nadelen van een staat
Gewone man moest:
- deel inkomsten afstaan
- verplichte werkzaamheden uitvoeren
- in oorlogstijd als soldaat dienen
- had geen invloed op bestuur
Gewone man kreeg:
- bescherming
- keuze uit vele beroepen
- waterhuishouding werd goed geregeld
Hoge ambtenaren, priesters
Gelaagde
samenleving
Macht in handen van weinig mensen
Onverklaarbare dingen werden toegeschreven aan goden

Farao:
- leider waterhuishouding en leger

Priesters:
- verzorgen de tempels van goden en leidden de verering van goden
- hadden veel grond
- bestuurden hun bezittingen zelf

Gouverneur:
- bestuurde een van de 42 districten
- de macht van de farao's bepaalde zijn trouw

Generaals:
- de macht van de farao's bepaalde zijn trouw

Goden en heilige dieren
In het Egyptische Rijk vele goden

Ook dieren en elementen uit de natuur werden aanbeden (natuurgodsdienst)

Bekende Egyptische goden
- Zonnegod Re
- Hemelgod Horus
- Osiris god van het dodenrijk
- Isis godin van de liefde

Verhalen over goden noemen we mythen
Een verzameling mythen is een mythologie
Huiswerk: beantwoord de vragen per blok
Dodenboek
Koning (farao in Egypte)
Egypte
Piramides
Paragraaf 2
Ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen

Mesopotamië
Paragraaf 3
Het Oude Egypte

Jaartallen
Ontstaan mens
Voorloper van de mens (Australopithecus) 3.700.000 v.C.
Voormens (homo habilis) 2.500.000 v.C.
Vroegere mens (homo erectus) 1.800.000 v.C.
Oude mens (homo sapiens) 300.000 v.C.
Mens van nu (homo sapiens sapiens) 100.000 v.C.

Prehistorie Nederland
Oudste opgravingen 200.000-150.000 v.C.
Hunebedden 3500-2700 v.C.

Neolithische revolutie
Landbouw in Mesopotamië 7000 v.C.
Landbouw in Egypte 5000-4000 v.C.

Ontstaan staten
Mesopotamië 3500 v.C.
India 2500 v.C.
China 2000 v.C.

Ontstaan schrift
Mesopotamië 3100 v.C.
Egypte 3100 v.C.
Gilgamesj-epos 2100 v.C.

Eenwording Egypte
Egypte wordt een staat 3100 v.C.
Egypte deel Grieks rijk 332 v.C.
Egypte deel Romeinse rijk 30 v.C.

Personen
Menes rond 3100 v.C.
Gilgamesj 2652-2602 v.C.
Hammoerabi (regeerde 1792-1750 v.C.)
Echnaton ca. 1351-1333 v.Chr
Toetanchamon ca. 1333-1323 v.C.
(graf ontdekt door Howard Carter in 1922)
Ramses II ca. 1300 v.C. - 1213 v.C.

Toets H1 week 40 (4-10 tot 7-10)
Handboek: blz. 10 t/m 17
Begrippen
Personen
Jaartallen
Leestekst + alle bronnen
Kenmerkende aspecten!

Werkboek:
Gele opdrachten (1t/m 28)
Groene opdrachten (extra oefenmiddel)
Blz. 11, 12 en 13 extra diepgang
Blz. 10 begrippen goed doornemen

Extra hulpmiddelen:
Prezi

http://www.nu.nl/algemeen/3857107/neanderthaler-en-mens-waren-lang-buren.html
http://www.nu.nl/wetenschap/3866603/neanderthalers-maakten-rotstekeningen.html
Aan de slag!
hw woensdag 14-09
Activiteitenboek
Groen 1 a en b en 2

Klaar? Huiswerk vrijdag 16-09
Opdr. 6 en 7 geel
Opdr. 3 en 4 groen
Opdracht:
Vul op de plaats van de letters het juiste woord in, gebruik als hulpmiddel de woorden onderaan

1. Levenswijze eerste mensen?
A
2. Verandering?
B
--> gebieden vruchtbaarder --> minder rondtrekken --> ontdekking zaaien en oogsten
3. Hierdoor (jaartal + gebied)?
C
(Landbouwrevolutie) ongeveer 7000 v.C. in Mesopotamië

4. Op welke twee gebieden?
Akkerbouw en veeteelt (temmen dieren)
5. Hierdoor?
Ontstaan
D
--> dorpen
6. Hierdoor?
Landbouw leverde zo veel op dat er
E
ontstonden
7. Hierdoor?
Overschotten zorgden ervoor dat niet iedereen als boer hoefde te werken --> ontstaan
F
8. Hierdoor?
Dorpen konden uitgroeien tot
G
--> plaatsen waar de meeste mensen niet meer in de landbouw werkten -- > sommige politieke leiders slaagden erin gebieden samen te voegen --> ontstaan
H
9. Hierdoor?
Er kwam verschil in bezit, macht en aanzien --> ontstaan van een
I
_________________________________________________________________________________________________________________
gelaagde samenleving - steden- staten - overschotten - nieuwe beroepen - Jagers en verzamelaars - Klimaatverandering - Neolitische Revolutie - landbouwgemeenschappen
Vallei der Koningen
Toetanchamon
Howard Carter
1922 Ontdekkening
graf Toetanchamon
http://www.nu.nl/wetenschap/4123020/resten-nieuwe-mensachtige-soort-ontdekt-in-zuid-afrika.html


Waar lijken deze ziggoerats op?
Gilgamesj epos
Epos:
Lang verhalend gedicht over historische of mythologische personen of gebeurtenissen

Uit 2100 v.C.

Gilgamesj koning van Uruk rond 2600 v.C.

Huiswerk dinsdag 22-09
Maken opdracht 14 t/m 24 geel
Vrijwel ongeschonden teruggevonden
Huiswerk maandag 12-09-2016

Lezen H1 paragraaf 1 en 2
Opdr. 1 t/m 5 geel
Huiswerk maandag 19-09
- Opdr. 6 en 7 geel
- Opdr. 3 t/m 5 groen

Huiswerk woensdag 21-09
- Opdr. 8 t/m 13 geel

Huiswerk vrijdag 23-09
- Opdr. 5 t/m 8 groen
Tijdvak 1: Tijd van jagers en boeren

1. De levenswijze van jagers en verzamelaars
Verschijnsel: G
rotschilderingen
Grotten van Lascaux
Vele honderden grotten met schilderingen
Oudste 30.000 jaar
meeste van 15.000 tot 10.000 v.C.
Onder controle krijgen van de natuur --> magie
2. Het ontstaan van landbouwsamenlevingen
3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
Gebeurtenis:
Babylonische Rijken
Persoon:
Gilgamesj
Persoon:
Toetanchamon
Verschijnsel:
Dodenboek
Ontwikkeling:
Neolitische Revolutie
Verschijnsel:
Sociale hiërarchie
Gebeurtenis:
Spijkerschrift
Neolitische Revolutie
7000 v.C. overgang van jagen en verzamelen naar landbouw
Mesopothamië --> vruchtbare sikkel/ halve maan


Sociale hiërarchie
Overschotten in de landbouw --> nieuwe beroepen --> ontstaan gelaagdheid
farao
Lage ambtenaren,
waaronder schrijvers
Ambachtslieden, kooplieden en opzichters
Boeren, landarbeiders, mijnwerkers, bedienden
Slaven
De vizier:
hoogste ambtenaar
Hoge ambtenaren, priesters
Gelaagde
samenleving
Egypte
Spijkerschrift
Uitvinding 3100 v.C. in Mesopothamië
Overgang van prehistorie naar historie
Vooruitgang in bestuur, administratie, economie
Babylonische Rijken
Gilgamesj
Epos:
Lang verhalend gedicht over historische of mythologische personen of gebeurtenissen
Uit 2100 v.C. een van de oudste literaire werken
Gilgamesj koning van Uruk rond 2600 v.C.
Overeenkomsten met de Bijbel

Toetanchamon
Zoon van Farao Amenophis IV Echnaton --> liet alleen de zonnegod Aton vereren --> één god --> monotheïsme
Toetanchamon herstelt het polytheïsme
Graf in 1922 ontdekt door Howard Carter
Dodenboek
Egyptische godsdienst --> polytheïsme
Geloof in leven na de dood --> mummificeren
Beelden mee in het graf --> dienaren
Farao's en rijke ambtenaren kregen een dodenboek mee in hun graf
Soemerië verzameling van stadstaten
Babylonische Rijk eerste rijk
Koning Hammoerabi eerste grote wetgever in Mesopotamië --> 282 wetsartikelen
Babylonische Rijk bestaat met tussenpozen van 1900 v.C. tot 539 v.C.
Activiteitenboek blz. 12

Vraag 1
Conclusie A: deze conclusie kan
met zekerheid
worden getrokken uit de wetsregels
Conclusie B: deze conclusie kan
niet
worden getrokken uit de wetsregels
Conclusie C: deze conclusie kan
niet met zekerheid
worden getrokken uit de wetsregels

Vraag 2
a De kenmerken van de gelaagde samenleving
b De stand van de medische zorg
c De aard van het strafrecht
herken je deze?
welke bron?
welke conclusie kan je hieruit trekken?
Full transcript