Prezi

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in the manual

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Ibrahim Derbendi

No description
by Resul Mehdiyev on 5 December 2012

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Ibrahim Derbendi

Ibrahim Derbendi Şirvanşahlar dövleti Sacilerden vassal asililigi
Sirvansahlar qisa bir muddet – 908 - 909-cu illerde Cenubi Azerbaycanin erazisinde Sacogullari sulalesinin yaratdigi Saciler dovletinden vassal asililigi veziyyetinde olmuslar. Sirvan sahlari Sacilerle yaxsi munasibetleri qoruyub saxlamaga calisirdilar. Bele ki, Sirvansah Yezid h.320 (932)-ci ilde Yusif ibn Ebu Sacin Azerbaycan emiri Balduyeden qacaraq, ondan siginacaq isteyen qulami Muflihi hebs edib Balduyeye gondermisdi. Deylemlilerle sulh bagladiqdan sonra Sirvansah onlarla birge bizanslilara, gurculere ve diger xristian xalqlara hucum etmeye raziliq vermisdi.[12] Salarilerden vassal asililigi
Sirvansah Ebu Tahir Yezidin hakimiyyeti dovrunde Azerbaycanda Saciler sulalesinin hakimiyyetine son qoyuldu. Onlari Deylemli Salarilersulalesi evez etdi. Sirvansahlarin Salarilerden vassal asiliginda olmasi haqqinda menbelerde melumat saxlanmisdir. bn Havqelin h.344 (955)-cu ilde Musafir Merzubana vergi veren meliklikler haqqinda melumati Sirvansah Mehemmed ibn Yezidin hakimiyyeti dovrune aiddir. bn Havqelin dediyine gore, "Sirvansahin (yeni, Sirvanin) sahi ve hokmdari Mehemmed ibn Ehmed Ezdiye" qoyulan tezminat bir milyon dirhem idi. [45]
Ruslarin Azerbaycana birinci yurusu


Ruslarin Xezer vasitesiyle Bakiya ve Derbende yurus xetti
Eli ibn Heysemin hakimiyyeti dovrunde el-Mesudinin behs etdiyi basqa hadise de olmusdur. Xezerlerle yanasi, Sirvana ruslar da defelerle denizden basqinlar edirdiler. Sirvansahlar ve Derbend emirleri bu basqinlara qarsi mubarize aparirdilar. Ruslar teqriben 914-cu ilde Baki sahillerine hucum etmisdiler. İbn Misqeveyh qeyd edir ki, "Rus drujinalari buraya ilk defe gelmirdiler. Onlar qedimden serqi Avropa olkeleri, Qafqaz ve İran arasinda qizgin ticaret geden yaxsi beled olduqlari yolla irelileyirdiler". [39] [40]
Ruslarin bu seferi haqqinda el-Mesudi de melumat vermisdir. O gosterir ki, “h.300 (912-13)-cu ilden sonra ruslarin heresinde 100 adam olan teqriben 500 gemisi Don cayi ile Xezer kanalina qeder geldi. Ruslarin gemileri kanalin agzini qoruyan Xezer gozetci destelerinin durdugu yere catdiqda ruslar bu denizin etrafinda yasayan xalqlardan zebt etdikleri qenimetin yarisini xezer xaqanina vermeyi ved edib, ondan butun olkeni kecerek Volqa cayina, sonra ise uzuasagi uzub cayin menseibne ve Xezer denizine cixmaga raziliq aldilar. Xaqan onlarin bu qanunsuz isi etmesine icaze verdi ve ruslar korfeze girib, cayin (Donun) menseibne yetisdiler ve onun vasitesile uzuyuxari uzmeye basladilar. Nehayet, Xezer cayina (Volqaya) catdilar ve bu cayla Atil seherinedek endiler, onun yanindan oterek, cayin Xezer denizine tokulduyu yerde mensebine yetisdiler, oradan ise (Teberistandaki) Amul seherine dogru (uzduler). Ruslarin gemileri denize sepelendi ve Gilana, Deyleme, Teberistana, Curcan sahilindeki Abeskuna neft veren vilayete (iled en-neffete - Abseron) ve Azerbaycan istiqametinde yerlesen (butun torpaqlara) basqin etdiler... bu denizin etrafinda yasayan xalqlar ozlerini itirdiler, cunki kecmisde onlarin uzerine denizden basqin eden dusmen gormemisdiler. Denizde yalniz ticaret ve baliqci gemileri uzerdi. Ruslar gilanlilarla, deylemlilerle ve İbn Ebu es-Sacin serkerdelerinden biri ile vurusdular. Sonra onlar Sirvan sahliginin Bakuh adi ile taninmis neft veren sahiline gelib cixdilar. (Sahilboyundan) qayidarken ruslar neftveren (vilayetden) cemi bir nece mil arali olan adalarda daldalandilar. O vaxtlar (teqr. 914-cu il) Sirvanim sahi Eli ibn el-Heysem idi. Ehali hazirliq gordu, qayiqlarina (kevarib) minib, hemin adalara qeder uzdu. Ruslar onlarin qarsisina cixdilar. Minlerle muselman olduruldu ve denizde boguldu."[41][42]
Azerbaycanin cenubunun, Arranin, Beyleqanin, Berde vilayetinin ve basqa seherlerin, habele onlarla birlikde Deylem, Gilan ve Teberistanin ehalisi qacmaga uz qoymusdular, cunki onlar denizden hucum gozlemirdiler ve qefil basqina meruz qalmisdilar. Ruslar bu denizde bir nece ay qaldilar, bele ki, denizle qonsuluq eden hec bir xalq bir olkeden basqasina gedib-geleb bilmirdi. Ruslar boyuk qenimet elde etdikden sonra yeniden xezer torpaqlarina qayitdilar. Lakin burada onlar muselmanlarin hucumuna meruz qaldilar. Onlarin boyuk hissesi (30 000 yaxin) qirildi ve yalniz cuzi bir qismi (5 mine yaxm) xilas olub vetene qayida bildi. [43] [44]
Seddadilerin Sirvan yurusleri
Feriburz ibn Salarin hakimiyyeti dovrunde Sirvansahlarla qohumluq munasibetlerinde olan Arranhokmdarlari Seddadilerle bir sira muharibeler bas verdi. H.455-ci ilin rebiulevvel ayinda (mart, 1063) Arran hokmdari Savur ibn Fezl Sirvana hucum ederek Quylamiyan qalasini tutdu ve orada oz qarnizonunu yerlesdirdi. Hemin il o, yeniden Sirvana hucum ederek olkeni viran etdi, qoyun ve mal-qara surulerini qovub apardi. Savur onun eleyhine cixan Sirvan ehalisini qirib-catdi, eyanlardan bir coxunu esir aldi ve emlaklarini qaret etdi. "Tarix-i el-Bab" sonra xeber verir: "Oradan hereket eden Savur Yezidiyyenin qapilari qarsisinda duserge saldi, oz qizini - merhum Salarin arvadini (heremini) pullari, butun mal ve qiymetli seyleri ile birlikde goturerek Arrana qayitdi. Lakin h.455-ci ilin receb ayinda (iyul, 1063) o, ucuncu defe Sirvana gelerek Sedun kendinde dayandi, ekinleri, etraf kend ve malikaneleri yandirdi".[59]
Sirvansah komek istemek ucun oglu Efridunu Enusirevan ibn Leskeri ile birlikde ana babasi olan Serir hakiminin yanina gonderdi. Lakin Efridun Serir hakiminden hec bir komek ala bilmeyib uc aydan sonra elibos geri qayitdi. H.456-ci ilin meherrem ayinda (yanvar, 1064) Arran hakimi Ebulesvar Savur ibn Fezl dorduncu defe Sirvana basqin edib, bir sira kend ve menteqeleri tutdu. Sonra Savur qosununun bir hissesini bezi emirleri ile burada qoyub Sirvani terk etdi.
Sirvansah Feriburz receb ayinda (iyun-iyul, 1064-cu il) onunla sulh muqavilesi bagladi. Bu muqavileye esasen Savur Sirvansahdan 40 min dinar alib, evezinde Quylamiyan qalasini ona qaytardi. [60]
Ruslarin Azerbaycana ikinci yurusu


Ruslarin Berdeye, Derbende ve Sirvana yurus xetti
H.421 (1030)-ci ilde Baki yeniden otuz sekkiz gemi ile yurus eden ruslarin hucumlarina meruz qaldi. I Menucohr ibn Yezid onlari Bakuya (Baki) yaxinliginda qarsiladi. Ruslarla vurusmada coxlu Sirvanli, o cumleden zadeganlardan Ehmed ibn Xasskin (Xasstekin) helak oldu. Sonra ruslar Kurle uzuyuxari uzerekAraza catdilar. Menucohr ruslarin hereketini dayandirmaga calisaraq, Arazin qabagini bendle kesib, onlarin irelilemesine mane olmaga cehd gosterdi. Lakin ruslar Sirvansahin destesini cayda batirdilar. Bununla bele, onlarin Arazla irelilemesi dayandirildi. [56][12]
H. 421-ci ilin zilhicce ayinda (noyabr 1031) ruslar, yeniden Azerbaycana geldiler. Bu defe Sirvansahin qayni olan Seddadi hokmdari Ebulfeth Musa ibn el- Fezl ibn Mehemmed ibn Seddad ruslara hucum etdi.Bakuya yaxinliginda onlarla vurusdu, dusmeni olkeden sixisdirib cixararaq xeyli hissesini qirdi. [57] "Tarix-i el-Bab"da xeber verilir ki, h.423 (1032)- ci ilde alanlar ve serirliler ruslarla birlikde Sirvana hucum ederek Yezidiyyeni zorla ele kecirdiler. [58] Menbede sonra gosterilir ki, onlar Sirvani qaret edib, esirlerle birlikde oz olkelerine qayidarken el-Babin taxta (el-xesab) qapilarina catdilar, lakin serhed vilayetlerinin ehalisi emir Mensurun basciligi ile onlara hucum etdi ve coxunu mehv ederek Sirvandan qaret etdikleri her seyi ellerinden aldi. [12]
Sirvansahlar dovleti — Cenub-serqi Qafqazda - esasen indiki Azerbaycan Respublikasi ve qismen de indiki Dagistanerazisinde, vaxtile movcud olmus dovlet[13]. Erazisi serqde Derbendden Kur cayi mensebine qeder Xezer denizisahilerinden baslayaraq, Sirvan tarixi vilayeti ile yanasi, qerbde bezen Gence seherine qeder uzanmis, ayri-ayri vaxtlardaSeki ve Qarabagi o cumleden Beyleqani da ehate etmisdir. Paytaxti Samaxi, bezen ise Baki seheri olmusdur.
Sirvansahlar dovletinin banisi Heysam ibn Xalid, son hokmdari ise Sahrux ibn Ferrux Yasar hesab edilir. Sirvansahlar dovletinin varligina Sefevi hokmdari I Tehmasibin Sirvana yurusleri neticesinde son qoyulmusdur.
Sirvansahlar dovleti texminen 7 esr movcud olmus ve hemin muddet erzinde dovletin banisi hesab edilen Heysem ibn Xalidin neslinden olan sahlar - Sirvansahlar sulalesi, bu dovleti idare etmisdir. Bezi tarixciler Sirvansahlar sulalesinin hakimiyyet dovrunu 3 merheleye - Mezyediler, Kesraniler ve Derbendiler dovrune bolurler ve hesab edirler ki, egerMezyediler ozlerinin ereb menselerini qoruyub saxlaya bilmisdilerse, Kesraniler ozlerini daha cox Sasani sahlarinin neslinden hesab etmis ve ran medeniyyetine[14][15] meyl gostermisdiler. Derbendiler ise enenevi "Sirvansah" titulu ile yanasi hem de "Xan" ve "Xaqan" titullari da dasimis[16] ve turk medeniyyetinin tesiri altinda olmusdur[17][18].
Sirvansahlarin himayesi altinda Azerbaycan medeniyyeti zenginlesdirilmis, inkisaf etdirilmis, Azerbaycan edebiyyatininEbulula Gencevi, Nizami Gencevi, Xaqani Sirvani, Neimi, Nesimi, Seyid Yehya Bakuvi kimi klassikleri yasayib yaratmislar.Sirvansahlardan dovrumuze Sirvansahlar sarayi, Bibiheybet mescidi, Baki qalasi, Pirsaatcay xanegahi kimi onlarla deyerli tarixi-memarliq abidesi qalmisdir.
Tarixi cografiyasi
Antik muellifler Sirvanin adini cekmirler. Bu ad yalniz Sasaniler dovrunden melumdur. Sirvan, bir vilayet kimi VI esrin I yarisinda Sabran ve Gilgil caylari arasinda Sasanilerterefinden yaradilmisdi. Sasani hokmdari I Xosrov simal serhedlerini qorumaq ucun serhed boyunda yerlesen ayri-ayri eyaletlere qohumlarindan hakimler teyin etdi. Sah titulu verilmis bu hakimler arasinda digerleri ile yanasi Sirvansahlarin da adlari sadalanir.[19] Bu vilayetlerin siyahisi, ehtimal ki, Albaniyanin Sasaniler vaxtinda inzibati cehetden merzbanliqlara bolunduyu dovrden qalmisdir. Ereblerin dovrunde ve sonralar hemin vilayetler Sirvan dovletinin terkibine daxil idi. El-Belazuri Sirvansah adini Xosrov Enusirevanin Serqi Zaqafqaziyaya teyin etdiyi xirda padsahlar sirasinda cekir. [20] İbn Xordadbeh ilk Sasani sahensahi Erdesirin (224-241-ci iller) vilayet hakimlerine verdiyi siriyansah (siranin bir varianti) titulunun adini cekir[21].
Sirvan olkesinin adi cekilen en qedim menbe ele hemin "Ermeni cografiyasi"dir. Burada Sirvanin cografi movqeyi verilmisdir:
"Qafqaz daglari iki silsileye bolunur: biri duz istiqametde Sirvan olkesine ve Xsrvana teref ta Xorsvemedek gedib cixir [22] ikincisinden ise simala Atil cayina dogru axan Zerm cayi baslanir. Bu silsile sonra simala dogru yonelir... Elgminon bataqligina ve denizin icerilerine qeder gedib cixan ve Ebzud Qubad adlanan uzun sedd onun davamidir. Bu denizin simal terefinde massagetler yasayir. Vardan duzunde Qafqaz sira daglarinin gelib catdigi ve Demirqapi Derbend divarinin uzandigi Xezer denizine qeder denizin icinde iri qala tikilmisdir. Simal terefde (Derbendden) denizin yaxinliginda hun memleketi yerlesir..."[23]
Bu lokallasdirmaya gore VII esrin evvellerinde Sirvan vilayetinin erazisi Derbendden Qafqaz sira daglari boyunca Xorsveme, yeni Xursan qalasina, xurs tayfasi olkesinin (indikiXizi rayonu) serhedlerinedek ve ehtimal ki, Abseron da daxil olmaqla Kur cayinin menseibnedek uzanirdi. "Elgminon bataqligi ve denize qeder" sozleri,gorunur, Kur cayinin genis bataqliq ve qamisliqla ortulmus menseibne ve deltasina isaredir[24]. Azerbaycanin Ereb Xilafetinin terkibinde oldugu dovrde (VIII-IX esrler) Sirvanin serhedleri simalda Qafqaz daglarinin cenub-serq etekleri, cenub-qerbde onu Arrandan ve Mugandan ayiran Kur cayi, simal-qerbde Qanix cayina kimi idi. XIV esrin birinci yarisinda (1340-ci il)Hemdullah Qezvini yazirdi: "Sirvan olkesi Kur sahillerinden Derbende (Bab el-Ebvab) qeder uzanir."[25]
Ehalisi
Esas meqale: Sirvansahlar dovletinin ehalisi
Sirvan hele qedimden muxtelif yerli ve gelme tayfalarla meskunlasmisdi. Bunu yazili menbelerle yanasi, arxeoloji ve toponimik materiallar da subut edir. V esr muellifi Favstos Buzand IV esrin birinci yarisi ile bagli hadiselerden danisarken maskut hokmdari Sanesanin "muxtelif koceri tayfalardan" ibaret qosunu sirasinda hunlarin, tevesparlarin, xecmataklarin, ijmaxlarin, balasacilerin ve i.a. adini cekir[26]. VII esrin evveline aid anonim bir menbede Cenubi Dagistanda, Sirvanda ve Xezer denizinin qerb sahillerinde meskunlasmis tayfalar sadalanir. Metnde adlari cekilen ve ehtimal ki, bezileri istisna olmaqla, olkenin avtoxton ehalisi olan lekler, hunlar, xezerler, zekenler (tsekanlar), xenuklar (xenaviler), kaspiler, servanlar, xsranlar, tevesparlar, xecmataklar, ijmaxlar, bakanlar, pikonaklar (peceneqler), maskutlar[27].
Orta esr muellifleri eramizin baslangicindan Sirvana turkdilli hunlar, sabirler ve xezerlerin yurusleri barede melumat verirler. Kocerilerin basqinlarindan qorumaq meqsedi ileSasani hokmdarlari I Qubad ve I Xosrov Enusirevan Sirvana Lahican, Teberistan, Gilan ve sair eyaletlerinden irandilli tayfa kocurmusdu. Turkdilli tayfalarin Sirvana axini VI esrde xususile guclenmisdi. Hemin dovrde Qafqazda en quduretli tayfa birliyi Dagistan erazisinde yasayan sabirlere mexsus idi. Onlar Sirvani ve Arrani tutub kecmis mekanlari olan Derbend–Qebele zonasina yayilmisdilar. Teqriben I esrde orada yasayan sabirlerin bir qismi yeli ehali ile qaynayib qarisaraq oturaq heyata kecmisdir. Simali Qafqazdayasayan turk tayfa ittifaqina qalib gelen I Xosrov Enusirevan esir alinmis 3 min herbi bascini, o cumleden aileleri ile birlikde 50 min neferden ibaret turk doyuscusunu Arran ve Sirvanda yerlesdirdi. Turkdilli tayfalarin Sirvanda meskunlasmasi prosesi intensiv olaraq davam etmisdir. VII esrde ereb serkerdesi Mervan ibn Mehemmed esir aldigi 40 minxezeri Samur ve Sabran arasindaki eraziye kocurmusdu
Dil
Sirvansahlar dovletinde resmi edebi dil fars dili idi. Ereb dilinden ilahiyyatda ve dini ayinlerde istifade olunurdu. Canli danisiq dili turk - Azerbaycan dili idi. Elmi eserler hem fars, hem de ereb dillerinde yazilird
Sirvansahlar sulalesi
Tedqiqatcilar Sirvansahlar tarixini dord dovre bolurler: ilk Sivansahlar, Mezyediler, elmi edebiyyatda Kesraniler adlandirilan XI-XIV esr Sirvansahlari ve Derbendiler. lk Sirvansahlarin sah titulu dasimalari onlari mueyyen derecede musteqil olmalarini gosterir. lk Sirvansahlar barede melumat yox derecesindedir.
Ereb isgalinin evvellerinde lk Sivansahlar hakimiyyetde saxlanilmisdi. Lakin, erebler Zaqafqaziyada mohkemlendikden (VIII esrin sonu) sonra Sirvansahlarin hakimiyyeti legv olundu; Sirvani ereb hakimleri idare etmeye basladi. XIX esr ereb tarixcisi Belazuri 797-798-ci illerde Sirvan hakimi olmus es-Semax ibn Sucanin adini cekir. 799-cu ilde Yezid ibn Mezyed es-Seybani Sirvan ve Bab el-Ebvabin hakimi teyin olundu.
Xelife Mutevekkilin (841-861) olumunden sonra qarisiqliqlardan istifade eden Sirvan hakimi Heysem bn Xalid ibn Yezid Sirvansahlar titulunu qebul edib musteqil siyaset yurutmeye basladi. Belelikle de Sirvansahlarin Mezyediler sulalesinin esasi qoyuldu. Ereb menseli Mezyediler sonralar farslasmislar.
Yezid ibn Ehmedden sonra ereb adlarindan qedim Sasani adlarina donus baslamisdir. Sirvansah Yezid ibn Ehmedin ogullari Enusirevan, Menucohr adlanirdi. Artiq X yuzilliyin birinci yarisinda Mezyedi Sirvansahlar Sasani menseli esilzade aileleri ile qohumluq elaqelerine girir ve hemin ailelerin qadin numayendeleri kohne eneneleri dirceldirdiler. El-Mesudi h.332 (943) – ci ilde Sirvan sahi Mehemmed ibn Yezidin Sasani Behram Gurun neslinden oldugunu gosterirdi. [29] Sirvansahlarin Sasani Behram Gurun esilzade neslinden olmalarini iddia etmeleri fakti ozu artiq erken dovrlerde yerli sahlardan biri ile, ehtimal ki, Sasani menseli Sirvansahlarla nikah baglanmasi ile izah edilir. [30]
Xilafetin tenezzulu ve Sirvansahlarin hakimiyyetinin mohkemlenmesi ile bagli "xanedan yeniden dircelmeye basladiqda ona oz nufuzunu esilzade nesline mensublugu ile her vechle esaslandirmaq lazim geldi ve onda Sirvansahlarin Sasanilerle qohumlugu barede kohne nezeriyye ortaya cixdi, onlarin Seyban tayfasi ile bagliligi ise arxa plana cekildi..." [31]
Kesraniler sulalesinin banisi Yezid ibn Ehmedin oglu Menucohr ibn Yeziddir. Eslinde ereb menseli olan ve Mezyediler sulalesinin davami olan bu sulaleden olan hokmdarlar qedim fars hakimiyyet enenelerine meyl etdiklerinden ve ozlerini Sasani sahlarina benzetmeye calisdiqlarindan tarixsunasliqda ayrica sulale kimi goturulurler.
Ucuncu (Minorski bir – biri ile qohumluq telleri vasitesiyle bagli olan bu uc sulaleni eyni bir sulale hesab edir. [32]) Sirvansah sulalesi – Mezyediler ve onun qolu olan Kesraniler sulalelerine qohum olan Derbendiler sulalesi ise etnokonsolidasiya prosesi neticesinde Azerbaycanin yerli ehalisi ile qarisaraq oz ereb simasini itirmis ve turklesmisdir. Derbendilerin hakimiyyet basina gelmesi ile Sirvansahlar enenevi "sah" titulu ile yanasi sirf turk xalqlarinin esilzadelerine mexsus olan "xan" titulunu da dasimaga baslamislar
Dovletin esasinin qoyulmasi
IX esrin II yarisindan Abbasiler xilafetinin zeiflemesi, habele merkezi hakimiyyete tabe olmamaq meyllerinin guclenmesi neticesinde bezi eyaletler musteqil hokmdarliqlara cevrilerek Xilafetden ayrildilar. Hemin dovrde Sirvanda feodal torpaq mulkiyyeti mohkemlendi. Sirvansahlarin ilk muselman sulalesi olan Mezyediler evveller xilafetin Berdedeki canisinine (emire) tabe idiler. Tam mulki ve herbi hakimiyyete malik olan emirler yerli hakimlerin fealiyyetine, vergilerin (cizye, xerac ve s.) yigilmasina nezaret edirdiler.
Sirvansahlar dovletinin esasini Heysam ibn Xalid qoymusdur. Heysam ereb menseli Seybaniler sulalesinin bir qolu olan Mezyedilersulalesinden olmusdur. Azerbaycan Ereb Xilafetinin terkibinde oldugu dovrde xelifeler uzun muddet Azerbaycan hakimlerini bu sulaleden teyin edirdiler. Mezyediler sulalesinin banisi Yezid ibn Mezyeddir. Ondan sonra oglu Xalid ibn Yezid ve Mehemmed ibn XalidAzerbaycan hakimi olmusdur. lk sahlarin hakimiyyeti
Menbelerde Heysem haqqinda melumat cox cuzidir. Onun Serirde "kafirlerle" vurusdugu xeber verilir. Heysemin olum ili melum deyil. Gorunur, o, az muddet hakimiyyet surmusdur. [33]
"Tarix-i el-Bab"a gore Mehemmed ibn Xalid Gencenin esasini qoyan, yeni Arran seherlerinden birinin hakimi olmusdur. Onun qardasi Heysem ibn Xalid hemin vaxt Sirvanin hakimi idi ve musteqillik qazanaraq, Sirvansah titulu qebul etmisdi. "Tarix-i el- Bab"da sonra deyilir:
"...Heysem ibn Xalid Sirvanda musteqillik elde edende onun qardasi Yezid ibn Xalid de Layzanda musteqillik qazandi. Heysem Sirvansah, onun qardasi Yezid ise Layzansah adlanirdi".[34]
Uc defe Azerbaycan, Arran ve Ermeniyye hakimi teyin olunmus Mehemmed ibn Xalidin olumunden sonra onun qardasi Heysem ibn Xalid Sirvanin hakimi oldu. H. 247-ci (861) ilde xelife Mutevekkil olduruldukden sonra Xilafetde bas vermis igtisasdan istifade eden Heysem ozunu musteqil elan etdi. O, tek hakimiyyetliliye nail olaraq ve Sirvansah titulunu qebul etdi[35][36]. Heysam ereblerin teyin etdiyi Sirvansahlarinin hakimiyyetine son qoymusdur. Belelikle, Heysem ibn Xalid Sirvanin Sirvansah titulu dasiyan ereb menseli Mezyediler sulalesinden ilk Sirvan hokmdaridir. V.F.Minorskinin qeyd edir ki, hemin vaxtdan etibaren "...Yezidiler sulalesinin tarixi oz xarakterini deyisir: onun evveller Bagdaddan emir vezifesine teyin edilen numayendeleri indi oz iqta torpaqlarinda irsi vassallara cevrilirler..." [37]
Heysamdan sonra Mehemmed ibn Heysam, Heysam ibn Mehemmed Sirvansah olmusdur. Sirvansah Mehemmed ibn Heysamin olumunden sonra Sirvansahliga oglu Eli ibn Heysem ibn Mehemmed gelmisdi. Eli ibn Heysem el-Babin emiri ile birlikde qonsu Sendana, "kafirler" uzerine yurus etmis, Sendanin qapilari qarsisinda meglub olmusdur. Eli ve el-Babin emiri 10 min muselmanla esir dusmusdu. Uc aydan sonra serirliler esirleri Eli ibn Heysemi ve el-Bab emirini evezinde hec ne almadan azad etdiler, sendanlilarin ve xezerlerin tutduqlari esirler ise satildi ve onlarin yalniz cox az bir qismi xilas ola bildi.
ki sir ve onlarin arasinda bir okuz basinin tesviri Sirvansahlar dovletinin gerbi olmusdur. Tesvirdeki sirler Sirvansahlar dovletinin guc ve qudretinin, okuz basi ise olkedeki bollugun remzi idi.[38]
Oguzlarin yurusu Sirvansahlar dovletinin erazisi Boyuk Selcuqlu mperiyasinin terkibindeH.458 (1066)-ci ilde oguzlar ilk defe Sirvana yurus etdiler, yasayis yerlerini talan ederek coxlu qenimet - insan, mal-qara ve emlak apardilar. Sirvansah I Feriburz ibn Salar oguzlari Sirvandan getmeye mecbur etmek ucun boyuk tezminat vermeli oldu. H.459-cu il meherrem ayinin birinde (22 noyabr 1066) oguzlarin bascisi Qaratekin Sirvana ikinci defe Feriburzun onunla ittifaq baglamis emisi Memlan ibn Yezidle birlikde hucum etdi. Qaratekin Samaxi seherini muhasireye alaraq, onun etrafindaki yerleri viran etdi. Oradan Bakiya enen Qaratekin burada ehalinin xeyli hissesini qirdi, qadin ve usaqlari, suruleri qovub apardi. Veziyyet qorxulu hal alanda Sirvansah 4000 cox madyandan ibaret cins at ilxisini Mesqete gonderdi. Qaratekinin desteleri Bakidan Sabranadek qabaqlarina cixan her seyi qaret edib dagidirdilar. Oguzlar daglara qalxdilar ve oradan Mesqet uzerine hucuma kecdiler. Sonra Qaratekin yeniden Yezidiyyeni muhasireye aldi. Sirvansahin veziyyeti daha da agirlasdi. Bele ki, Qaratekine 2000 turk doyuscusunden ibaret komek gelib catmisdi. Turklerin Feriburzu aldadaraq qaladan cixmaga mecbur etmek cehdleri bas tutmadi. [61] Onlar cayi kecib, topladiqlari qenimetle cixib getdiler. Selcuqlulardan vassal asililigiH.459 (1067)-cu ilin sonunda selcuq sultani Alp Arslan Arrana daxil oldu. Boyuk diplomatik bacariga malik olan Sirvansah Feriburz qiymetli hediyyelerle onun yanina gederek oz xidmetini (el-hediyye velxidme) teklif etdi ve h.460 (1068)-ci ilde onunla birlikde sefere cixdi. Seddadi Fezl ibn Savur Feriburzu itaetle qarsilayib, xezinesinin acarini ona verdi. Sirvansahsultanin nufuzundan oz sexsi dusmenlerini cezalandirmaq ucun istifade etdi. O, h.459-cu ilin seban ayinda (iyun, 1067) Qebelenin qapisi qarsisinda kunililer (ehtimal ki, burada mesken salmis xezerler) [62] [63] terefinden oldurulmus dayisi oglu Leskeristanin intiqamini almaq ucun Kuni uzerine hucum etdi. Alp Arslan (1068)-ci il Gurcustan seferinden qayidaraq, Genceden kecib Berdeye gederken el-Bab ehalisi seherin bir nece reisini hebs etmis Sirvansahdan ona sikayet etmisdi. Feriburz seheri musteqil idare etmeye calisan itaetsiz reislerle mubarizeni davam etdirirdi. Sultan onlarin azad olunmasini emr etdi. Feriburz onun emrini yerine yetirdi. Lakin sultan Sirvansahla munasibetini deyisdi ve onu hebsxanaya salmaq emri verdi. Bir muddetden sonra sultan Sirvansahi azad edib Sirvana gonedererek, onu her il boyuk meblegde xerac vermeye mecbur etdi.Selcuqlar artiq XI esrin birinci yarisinin axirlarinda rani, raqi, Suriyani, Cenubi Azerbaycani, Ermenistani, Gurcustani ve diger olkeleri zebt etmisdiler. XI esrin son rubunde turk-selcuqlar neinki Zaqafqaziyada, hem de, butun Yaxin Serqde baslica ve hakim quvveye cevrildiler. Gurcu hokmdari IV David Qurucu qizi Tamari Sirvansahin oglu Menucohre ere vermekle Sirvansahlarin simasinda selcuqlara qarsi mubarizede muttefiq qazanirdi. Diger terefden, IV Davidin ozunun mohtesem qipcaq meliki Seraqenin oglu Etrekin qizi Quranduxtla evlenmesi ve sonra 40 000 qipcagi ailesi ile birlikde Gurcustana kocurmesi ona selcuqlarla ve oz qonsulari ile muharibe aparmaq ucun guclu ordu yaratmaga ve qipcaqlar terefinden ola bilecek tehlukeni aradan qaldirmaga imkan verdi. Sirvansah Efridun IV Davidin qizi Taman ogluna almaqla selcuqlarin hucum tehlukesi qarsisinda gurcu hokmdar evi ile qohumluq munasibetleri yaratmaq kimi siyasi meqsedler gudurdu. Bu nikahla, gorunduyu kimi, Efridun elece de herbi cehetden cox guclu olan ve Sirvanin ozu ucun Gurcustandan az tehluke dogurmayan qipcaqlari neytrallasdirmaq ve oz terefine cekmek isteyirdi.Lakin sonralar Efridun quvveler nisbetini ve selcuqlarin daha tehlukeli oldugunu gorub, Gurcustanla ittifaqi pozdu ve Sirvansahlarin hele I Feriburz dovrunden beri sonralar da yeritdikleri enenevi siyaset daha guclu dusmene meyl gostermek ve tehluke qarsisinda gozleme siyasetini davam etdirdi. Buna cavab olaraq IV David 1117-ci ilde Menucohrun evlenmesinden bir az kecmis Sirvana qarsi tecavuzkar hereketler etmeye basladi, oglu Demetri Sirvana hucum edib Kaladzor qalasini tutmasini tutdu, sonralar, 1120-ci ilde IV Davidin ozu Sirvana iki defe hucum cekerek, Qebeleni ve Azerbaycanin diger seherleri talan etdi.Efridunun olumunden sonra onun oglu III Menucohrun hakimiyyeti dovrunde veziyyet deyisdi. Selcuq sultaninin koalision qosunu 1121-ci ilde Trialetideki Didqoru vurusmasindameglub edildikden ve IV David 1122-ci ilde Tiflisi ve Dmanisini tutduqdan sonra [64] Menucohr sultandan uzaqlasdi ve hemin vaxtlar cox guclenmis Gurcustanin terefine kecdi. Sirvansah Menucohrun siyasetinin deyismesinde ve selcuq sultaninin vassali ve muttefiqi olmaqdan imtina etmesinde, Sirvansahin arvadi - eri uzerinde guclu nufuza malik olan gurcu sahzadesi Tamar ve onun gurcu ehatesinin de boyuk rolu olmusdur. "Turkler ve diger muselman hokmdarlari Gurcustana qarsi ugursuz mubarize apardiqlari bir vaxtda yeni Sirvansah artiq Gurcustanin terefinde idi. Bu sebebden qisas meqsedile Gurcustana gelen sultan Mahmud once Sirvansahi cezalandirmaq ucun Sirvana soxulmusdu". [65] Monqollarin Sirvan hucumlari


Azerbaycanin ve Sirvanin monqollar terefinden tutulmasi
1220-ci ilden etibaren butun YaxinSerq ucun yeni tehlukeolan monqollar, Sirvani da hedelemeye baslamisdilar.Monqollar Azerbaycan ve Sirvan erazisine ilk defe h.617 (1220/l)-ci ilde I Gersesb ibn I Ferruxzadin hakimiyyeti dovrunde daxil oldular. [66] Cebe Noyonun ve Sabutay Bahadurun basciligi ile otuz minlik monqol ordusu 1221-ci ilde gurcu qosunlarini meglub edib qisi Muganda qisladi[67], sonra ise Erdebile qayitdi, seheri dagidaraq zebt etdi. [68] [69]
1221-ci ilde Tebriz, Serab, Beyleqan, Gence ve Tiflis seherlerine hucum etdikden sonra monqollarin novbeti hedefi Sirvan ve onun merkezi Samaxi seheri oldu. bn el-Esir (1160-1234) monqollarin seheri almasinin ve onun sakinlerinin qehremanliqla mudafie olunmasinin teferruatini xeber verir "...tatarlar nerdivanlarla seherin divarlarina cixdilar, basqalarinin sozlerine gore ise onlar coxlu deve, inek, davar ve s.yigdilar, habele, hem ozlerinden, hem de dusmen terefden oldurulenleri bir-birinin ustune qalayaraq, tepeye benzer bir sey duzeltdiler, onun ustune cixaraq, seher uzerinde hakim movqe qazandilar ve seher ehalisi ile doyuse girdiler. Seher sakinleri uc gun erzinde en agir vurusmaya tab getirdiler ve nehayet, bir defe az qala meglub olduqda oz-ozlerine dediler: "Onsuz da qilincdan xilas ola bilmeyeceyik, ele ise yaxsisi budur, mohkem dayanib, hec olmasa, serefle olek". [70] Samaxi alinaraq qaret edildi ve ehalisinin coxu qirildi.
Monqollar Samaxini tutub qaret etdikden sonra Derbend kecidinden kecib Monqolustana qayitmaq ucun Derbende yoneldiler. Lakin Derbend son derece mohkemlendirildiyinden onlar buna muveffeq ola bilmediler. Onda monqol serkerdeleri hiyleye el atdilar. Onlar Sirvansah Gersesbe muraciet ederek, sulh sazisi baglamaq ucun elci gondermeyi teklif etdiler. Sirvansah monqollara inanib, Cebe ve Sabutayin ordugahina on nefer eyan gonderdi. Monqollar onlarin birini oldurub, qalanlarini olumle hedeleyerek Derbendin yanindan kecen dag yolu ile Azerbaycani terk etdiler.[71] [72]
III Feriburzun hakimiyyeti dovrunde, h.629 (1231/2)-cu ilde Azerbaycan ikinci defe 8 il erzinde Qafqaz olkelerini, o cumleden Sirvani isgal etmis monqollarin hucumuna meruz qaldi. Numizmatik ve epiqrafik melumatlar olkenin monqol isgali dovrunde Sirvansahin real veziyyetini eks etdirir. III Feriburzun de, atasi kimi, bir nece sikkesi qalmisdir. Onlardan en qedimi h.622 (1225)-ci ile aiddir. Onlarin bir terefinde "el-melik el-muezzem Feriburz ibn Gersesb ibn Ferruxzad ibn Menucohr", diger terefinde ise hemiseki kimi din remzi ve xelife en-Nesirin (h.572-622 (1180-1225)-ci iller) adi var. kinci nov sikkede "el-melik el-muezzem Elaed-Dunya ve-d-Din Feriburz ibn Gersesb, Nasir emir el-mominin" sozleri ve xelife el-Mustensir-billah emir elmominin (h.623-640 (1226-1242)-ci iller) adi, hemcinin enenevi dini remzi var. Ucuncu nov sikkenin uz terefinde sonuncu Abbasi xelifesi el-Mustesim-billahin (h.640-656 (1242-1258)-ci iller) adi, eks uzunde ise "el-melik el-muezzem Elaed-Dunya ve-d-Din Ebu-1 Muzeffer Feriburz ibn Gersesb ibn Ferruxzad, Nasir emir el-momininin" sozleri hekk olunmusdu
Celaleddin Mengburninin Sirvan yurusu


Sirvan erazisi Celaleddin Mengburninin yurusunden sonra bir muddet Xarezmsahlar dovletinden asili olmusdur
1225-ci ilde, Xarezmsah Celal ed-Din Mengburni boyuk ordu ile Cenubi Qafqaz olkelerine soxuldu. O, yetmis minlik gurcu ordusunu darmadagin ederek, qacmaga mecbur etdi ve olkelerini viran qoydu. Sonra o, Azerbaycani ve Genceni zebt etdi. Hele I Axsitan dovrunden Xarezmsahlarin artmaqda olan qudretini goren Sirvansahlar onlarla dostluq munasibetleri yaratmaga calisirdilar. Celal ed-Dinin atasi Elaeddin Mehemmedin (1200-1220) Sirvana hucumundan qorxuya dusen I Gersesb ta Derbende qeder Sirvan seherlerinin mescidlerinde sultanin serefine xutbe oxunmasini emr etmisdi. [74]
1226-ci ilde Tiflis seferinden qayidan Xarezmsah Celaleddinin Sirvana soxula bileceyini dusunen Sirvansah III Feriburz"Sultanin xalcasina ayaq basmasinin onun ucun seref sayilacagini, taleyin donukluyunden qoruyacagini, qara gun ucun ehtiyat alacagini" fikirleserek sultanin qerergahina geldi. Sirvansah sultana 500, vezir Seref el-Mulke ise 50 turk ati hediyye verdi. Bexsisin azligindan narazi qalan vezir sultana Sirvansahi hebs etmeyi ve olkesini sultanin onunla qonsu olan torpaqlarina birlesdirmeyi meslehet gordu. Lakin sultan vezirinin meslehetine regmen Sirvansaha fexri geyim bagisladi ve ona "hakimliyinin tesdiq olunmasi ve (xezine ucun) nezerde tutulan meblegin iyirmi min dinar azaldilmasi"barede ferman (tayki) verilmesini emr etdi. Sirvansah da fermanin tertibine gore vezire min dinar bagisladi. [12] Bu siyaseti ile Sirvansah III Feriburz olkesinin musteqilliyini qoruyub saxlaya bildi.
See the full transcript