Prezi

Present Remotely

Send the link below via email or IM

Copy

Present to your audience

Start remote presentation

  • Invited audience members will follow you as you navigate and present
  • People invited to a presentation do not need a Prezi account
  • This link expires 10 minutes after you close the presentation
  • A maximum of 30 users can follow your presentation
  • Learn more about this feature in the manual

Do you really want to delete this prezi?

Neither you, nor the coeditors you shared it with will be able to recover it again.

DeleteCancel

Make your likes visible on Facebook?

Connect your Facebook account to Prezi and let your likes appear on your timeline.
You can change this under Settings & Account at any time.

No, thanks

Azərbaycan dili - proje

Morfologiya
by Tebriz Haciyev on 19 December 2012

Comments (0)

Please log in to add your comment.

Report abuse

Transcript of Azərbaycan dili - proje

Morfologiya Azerbaycan - dili Morfologiya Say Evezlik Zerf Dilçiliyin esas bölmlerinden biri olan qrammatikada sözlerin formaca deyişmesi ve cümlede birleşmesi qaydaları öyrenilir. Qrammatika iki hisseye bölünür:
1.Morfologiya
2. Sintaksis Fel Fel qrammatik menasına göre hereket bildiren esas nitq hissesidir. feller müxtelif şekil ve zamanlarda işledilen
ne etmek? ne etdi? ne edecek? ve s. suallarından birine cavab olur. felleri başqa nitq hisselerinden ferqlendiren
diger qrammatik xüsusiyyetler bunlardır
1 Şexse ve kemiyyete göre deyişir. Meselen: Men yazıram. ve s
2. Tesdiq ve inkarda olur. Meselen: yazmaq - yazmamaq, gelmek-gelmemek ve s.
3. Zaman bildirir (keçmiş, indiki, gelecek). Meselen: yazdı, yazır, yazacaq va s.
4. Tesirli ve tesirsiz olur. Meselen: yazmaq (neyi?), baxmaq (neye?) ve s.
Feller de isimler kimi dilimizde çoxluq teşkil edir. Sifet Sifet eşyanın elamet ve keyfiyyetini bildiren esas nitq hissesidir. Sifet nece? ne cür? hansı? suallarından birine cavab olur. Sifetler daha çox eşyanın elametini, keyfiyyetini ve rengini bildirir. elamet dedikde eşyanın zahiri görkemi, keyfiyyet dedikde ise onun daxili xüsusiyyeti nezerde tutulur. Meselen: eşyanın hecmi (uzun, qısa, böyük, kiçik ve s.), zahiri görkemi (nurani, yaşlı, kök, artıq ve s.) onun elametidir. eşyanın daxili xüsusiyyeti, yeni dadı, xasiyyeti, verdişi, menevi cehetleri (meselen: çalışqan, eliaçıq. üreyiyumşaq, ağıllı ve s.) onun keyfiyyetidir. eşyanın rengi de onun elameti sayılır.
İsim eşyanın adını, sifet ise elametini bildirir. Buna göre de sifet hemişe isme aid olur ve ondan evvel işlenir. İsim İsim ümumi qrammatik menasına göre eşyaların, canlı ve cansız varlıqların adlarını bildirir.Kim?, ne? (bezen de hara?) suallarından birine cavab olur. Meselen: müellim, şagird, uşaq va s. isimleri kim? sualına; at, quş, ağac, daş ve s. isimleri ne? sualına; Bakı, Tebriz, Gence ve s. isimleri ise hara? sualına cavab olur.
İsmin esas seciyyevi xüsusiyyetleri tek ve cem olması, mensubiyyete göre deyişmesi ve hallanmasıdır. Eşyanın miqdarını ve ya sırasını bildiren esas nitq hissesine say deyilir. Say neçe? ne qeder? neçenci? suallarından birine cavab olur. Meselen: iki (uşaq), beş (kitab), birinci (sinif) ve s.

Sifet eşyanın elametini, say ise miqdar ve ya sırasını bildirir. Sayın sifetle bir neçe oxşar ceheti var:
1. Say da sifet kimi isimle bağlı olur ve sifet kimi isimden evvel işlenir.
2. Say da sifet kimi cümlede en çox teyin olur.
3. Say da sifet kimi ismi evez ede bilir, yeni isimleşir.
4. Say da sifet kimi quruiusca sade, düzeltme ve mürekkeb olur. İsim, sifet, say ve başqa nitq hisselerinin yerinde işlenen sözlere evezlik deyilir.
Meselen: Anar elaçı şagirddir. O, beşinci sinifde oxuyur. Sinfimizde elaçı şagirdler çoxdur. Hemin şagirdler olimpiadada iştirak edecekler. Günay birinci sinifde oxuyur. Günay neçenci sinifde oxuyur? Müellim temkinle danışırdı. Müellim nece danışırdı? ve s. Bu cümlelerdeki o, hemin, neçenci ve nece evezlikleri sıra ile ismin, sifetin, sayın ve zerfinyerinde işlenmişdir. evezlik hansı nitq hissesinin yerine işlenirse, onun da sualına cavab olur. Zerf — iş ve hereketin icra terzini, zamanını, yerini, miqdarını, elametini ve s. bildiren esas nitq hissesi. Zerfler nece? (ne cür?), ne zaman? (haçan?), ne vaxt? hara? ne qeder? ne üçün? niye? ve s. suallarından birine cavab olurlar.


Zerfler daha çox felin tesriflenen formaları ile bağlı olur. Meselen:

Maşın süretle gedir.
Biz sabah kende getmeliyik.
Teyyare yuxarı qalxdı.

Zerfler felin tesriflenmeyen formalarına da aid ola bilir. Meselen:

Men sakit danışmağı xoşlayıram.
Kişi teeccüble mene baxaraq dedi.
Ucadan danışan oğlan Turaldır.

Bu cümlelerdeki, sakit, teeccüble ve ucadan zerfleri felin tesriflenmeyen formalarına –
mesder, feli bağlama ve feli sifete aiddir. Nitq hisseleri Sözler ümumi qrammatik menalarına göre müeyyen qruplara bölünür. Meselen: ev, kitab, defler, qelem, çanta, mekteb ve s. sözleri eşyanın adını bildirdiyi üçün isim adlanan nitq hissesinde qruplaşır. Hemin eşyaların elametini bildiren hündür, maraqlı, qalın, göy, qara, böyük ve s. sözleri ise sifet adlanan başqa bir nitq hissesinde birleşirler. Elece de hereket bildiren sözlerden morfologiyada fel kimi: hereketin terzini, yerini, zamanını bildiren sözlerden ise zerf kimi behs olunur.
Dilimizdeki nitq hisseleri esas elametlerine göre iki növe bölünür: esas nitq hisseleri, kömekçi nitq hisseleri.
esas nitq hisselerinin iki esas seciyyevi xüsusiyyeti var
1.Müsteqil leksik mena daşıyaraq, eşyanı, elameti, miqdarı,hereketi ve s. bildirir.
2.Cümle üzvü vezifesinde işlenir.
Kömekçi nitq hisselerinde bu xüsusiyyetler yoxdur. Onlar yalnız qrammatik mena daşıyır. Konkret ve mücerred isimler Ümumi ve xüsusi
isimler Tek ve cem
isimler İsmin mensubiyyete ve şexse
göre deyişmesi Eşya dedikde bütün varlıqlar nezerde tutulur. Varlıqlar iki cürdür: gözle görüne bilen ve görüne bilmeyen. Bu baxımdan isimler iki növe bölünür: konkret isimler ve mücerred isimler.

Konkret isimler – gözle görüne bilen eşyaların adlarıdır. Meselen:dağ,çiçek,qoyun,insan,meşe,ev ve s.
Mücerred isimler – ise gözle görüne bilmeyen eşyaların adlarıdır. Meselen:arzu,xeyal,yuxu,meqsed ve s. İsimler cemiyyetdeki tutduğu yere ve hemcinsliyine göre iki növe bölünür:
1.Ümumi isimler
2.Xüsusi isimler Bezi ümumi isimler xüsusi isimlere keçe bilir. Meselen: arzu,fereh, ilham, seadet, vefa, sedaqet, sevinc, çiçek, bülbül ve s. ümumi isimler şexs adı (bezen de yemekxana, mağaza, kinoteatr ve s adlarını) bildirdikde xüsusi isim olur. Nadir hallarda eks hal da baş verir, yeni xüsusi isimler ümumi isimlere çevrilir. Meselen: Rentgen alman aliminin adıdır, rentgen ise xüsusi şüa ile işıqlandırılma aletinin adıdır. Eynicinsli eşyaların adlarına ümumi isimler deyilir. Varlığı tek olması ile ferqlenen eşyaların adlarına ise xüsusi isimler deyilir. Xüsusı isimlere, esasen, aşağıdakılar daxildir: 1. İnsan adları ve soyadlar, texellüs ve leqebler: Nizami Gencevi, Hüseyn Cavid, Mirze elekber Sabir ve s.
2. Coğrafi ve astronomik adlar. Azerbaycan, Gence, Şuşa, Ay, Ülker ve s.
3. Qezet, jurnal ve eser adları:"Azadlıq","Ulduz", "Xemse" ve s.
4. Heyvanlara verilen xüsusi adlar: Alabaş, Qırat, Mercan ve s.
Xüsusi isimler böyük herfle yazılır. Qezet, jurnal, eser, zavod, cemiyyet ve s. adları dırnaq içerisinde ve böyük herfle yazılır. Meselen. "Deli Kür" (eser), "Azerbaycan" (jurnal), "Bakı fehlesi" (zavod), "Veten" (cemiyyet) ve s. . Meselen: insan, ağac, ot, gül, çiçek, das, quş, balıq, defter, kitab, qelem ve s. İsimler kemiyyetce tek ve cem olur. İsimler cemde olarken lar2 şekilçisini qebul edir: kitablar. insanlar, evler, şagirdler ve s.
Qeyd: Bu şekilçi qoşulduğu sözün son samitinden asılı olaraq, bezi sekillerde[-rar2], [-nar2 ], [-dar2] kimi teleffüz olunur: qatar - [qatarrar], şeherler - [şeherrer],
qazlar - [qazdar], buludlar [bulutdar], igidler - [igidder]. oğlanlar - [oğlannar], ekinler –[ekinner] ve s.

Dilimizde ele isimler de var ki, onların mezmununda çoxluq,topluluq anlayışı var. Bele isimler toplu isimler adlanır. Meselen: el, xalq, kütle, camaat. qoşun, sürü, ilxı. deste, partiya . Toplu isimlerin çoxu cem şekilçisi qebul edir: xalqlar, eller, eller ve s. Toplu isimlerle elaqede olan xeber tekde işlenir. meselen: El yaylağa köçür. Xalq azadlığına qovuşdu ve s. Dilimizdeki isimler eşyanın şexse (kime ve ya neye) mensub olmasına göre deyişir. Bu deyişme mensubiyyet şekilçilerinin kömeyi ile yaranır. eşyanın hansı şexse mensubluğunu, aid olduğunu bildiren şekilçiler mensubiyyet şekilçileri adlanır. Mensubiyyet şekilçileri eşyanın I,ve III şexslere mensubluğunu bildirir. Bunu aşağıdakı cedvelde aydın görmek olar:
Tek Cem

Şekilçiler ve nümuneler Şekilçiler ve nümuneler

I-şexs -m4, -ım4; ata+m, ütü+m -mız4, -ımız4; ata+mız, ütü+müz
bağ+ım, ev-im, top-um bağ-ımız, ev+imiz, top+umuz


II-şexs -n4, -ın4, ata+n, ütü+n -nız4, -ınız4; ata+nız, ütü+nüz
bağ+ın, ev-in, top-un bağ-ınız, ev+iniz, top+unuz


III-şexs -ı4 –sı4; ata+sı, ütü+sü -ı4, -sı4; ata+sı, ütü+sü
bag+ı, ev+i, top+u bağ+ı, ev+i, top+u İsimlerin hallanması ve
morfoloji tehlili İsimler cümlede asılı olduğu sözlerin telebi ile formaca deyişir, yeni müeyyen qrammatik şekilçiler qebul edir.
İsimlerin elaqeye girdiyi sözlerin telebi ile deyişmesi hallanma adlanır. Dilimizde ismin altı halı var. Her bir hal özünemexsus sualları ve xüsusiyyetleri ile seçilir. Adlıq hal İsimlerin başlanğıc formasıdır. Adlıq hal kim? ne? hara? suallarına cavab olur. Meselen: şagird (kim?), kitab (ne?), Bakı (hara?) ve s. İsimler adlıq halda cem, mensubiyyet ve xeberlik şekilçileri ile işlene bilir. Meselen: atam (kim?), kitabım (ne?), evler (neler?), kendimiz (hara?), qelemdir (nedir?) ve s.
Adlıq halda olan isim cümlede en çox mübteda olur. Meselen: Anar gedir. Kitabım evdedir ve s. Adlıq halda olan isim xeberlik şekilçisi qebul etdikde cümlede xeber olur. Meselen: Gelen telebelerdir. Men müellimem ve s. Bu halda olan isim sifetleşdikde cümlede teyin de olur. Meselen: Şekide kerpic evler çoxdur. Uşağa deri çanta aldım. ve s. Yiyelik hal Yiyelik, sahiblik menalarını bildirir. Kimin?, neyin?, haranın? suallarına cavab olur. Meselen: uşağın (kimin?), qelemi, kitabın (neyin?) cildi, kendin (haranın?) bulağı ve s.
İsimler yiyelik halda -ın4 (-nın4) şekilçisi qebul edir. Meselen: ağac-ın (qapı-nın), ev-in (sahe-nin), yol-un (quyu-nun), üzüm-ün (ütü-nün) ve s. Yiyelik halın iki növü var: müeyyenlik bildiren yiyelik hal, qeyri-müeyyenlik bildiren yiyelik hal. Müeyyenlik bildiren yiyelik hal yuxarıdakı suallara cavab olur ve sahiblik, yiyelik mezmununu konkret şekilde ifade edir. Meselen: mektebin heyeti, kitabın cildi birleşmelerinde konkret bir mektebin heyeti ve müeyyen bir kitabın cildi menası anlaşılır.

Qeyri-müeyyenlik bildiren yiyelik hal ise ne? sualına cavab olur ve sahiblik, yiyelik mezmununu ümumi şekilde bildirir. Meselen: mekteb (ne?) heyeti, kitab (ne?) cildi birleşmelerindeki mekteb ve kitab isimleri qeyri-müeyyen eşyaları ifade edir. Bunu aşağıdakı nümunelerde de aydın görmek olar:
Müeyyenlik bildiren yiyelik hal: dağın havası, elin gücü, ananın laylası, defterin üzü, gülün etri.
Qeyri-müeyyenlik bildiren yiyelik hal: dağ havası, el gücü, ana laylası, defter üzü, gül etri. Göründüyü kimi, bele isimlerin çoxunu müeyyenlik bildiren yiyelik hala çevirmek mümkündür. Lakin bu halda olan bezi sözleri müeyyen yiyelik hala çevirmek olmur. Meselen: müsteqillik günü, istirahet günü ve s.

Yiyelik halda işlenen isim, bir qayda olaraq, ayrılıqda işlene bilmir.Bele isim özünden sonra gelen başqa bir isimle - üçüncü şexsin tekinde olan mensubiyyet şekilçili isimle mena ve qrammatik cehetden bağlı olur. Bu iki isim birleşme emele getirir ve birlikde cümlenin bir üzvü olur. Meselen: Mekteb illeri arxada qaldı. Qonşunun oğlu diş hekimidir. Torpağın sirrini eli torpaqda olandan soruş ve s.
Müeyyenlik bildiren yiyelik hal bezen ayrılıqda işlenir ve bu zaman cümlenin xeberi olur. Meselen: Qelem Anarındır. Kitab kitabxananındır ve s. Qeyri - müyyenlik bildiren yiyelik hal ise ayrılıqda işlenmez.
Qeyd: Samitle biten isimlerin qebul etdiyi yiyelik hal şekilçisi –ın4 ile II şexs tekin mensubiyyet şekilçisi -ın4 bır-biri ile omonimdir. Meselen: otağın açarı, senin otağın, qelemin ucu, senin qelemin ve s. Bunları daşıdıqları menaya göre ferqlendirmek olar. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yiyelik hal şekilçisi qebul etmiş isim özünden sonra ikinci bir isim teleb edir (elece de mensubiyyet şekilçili ismin evvelinde yiyelik hal şekilçisi qebul etmiş senin evezliyini işletmek olur: kitab-ın cildi, senin kitab-ın). Bundan elave mensubiyyet şekilçisi qebul etmiş ismi hallandırmaq olur: senin kitabını, kitabına, kitabında ve s. Yiyelik hal şekilçisi qebul etmiş ismi ise hallandırmaq mümkün deyil (ümumiyyetle, bir isim iki hal şekilçisi qebul ede bilmez). Yönlük hal Hereketin yönünü, istiqametini, son nöqtesini bildirir. İsimler yönlük halda kime? neye? haraya? suallarından birine cavab olur ve -a2 (-ya2) şekilçisini qebul edir. Meselen: O, Anara (ata-ya) baxır - kime? Men qrafın-e (güzgü-ye) yaxınlaşıram - neye? Qız mekteb-e (Şeki-ye) çatır - haraya? ve s.
Qeyd: Sonu a, e açıq saitleri ile biten isimlerin yönlük halda teleffüzü hemin sözlerin yazılışından ferqlenir. Hemin saitler teleffüzde ahenge uyğun olaraq qapalı saitlerden birine keçir. Meselen: babaya – [babıya], neneye - [neniye], Şuşaya – [Şuşuya], kölgeye - [kölgüye] ve s.
Kime? neye? sualına cavab olan isimler cümlede hemişe vasiteli tamamlıq, haraya? sualına cavab veren isimler ise zerflik olur. Tesirlik hal Hereketin tesir obyektini, yeni üzerinde iş icra olunan eşyanı bildirir. Tesirlik hal kimi? neyi? (bezen de haranı?) suallarından birine cavab verir. İsmin tesirlik halı da yiyelik hal kimi iki növe bölünür: müeyyenlik bildiren tesirlik hal, qeyri-müeyyenlik bildiren tesirlik hal. Müeyyenlik bildiren tesirlik hal kimi? neyi? (bezen de haranı?) suallarından birine cavab verir. Bu növ tesirlik halda işlenen isimler -ı4 (-nı4) şekilçisinı qebul edir. Meselen: Tural-ı (Sona-nı) çağır -kimi? Qelem-i (düyme-ni) götürdüm - neyi? ve s.
Qeyri-müeyyenlik bildiren tesirlik hal ise şekilçisiz işlenir ve ne? sualına cavab olur. Meselen: Aysel kitab (ne?) oxuyur. Ana corab (ne?) toxuyur. Quzu su (ne?) içir. ve s. Tesirlik halın bu növü formaca adlıq halda ne? sualına cavab olan isimlere oxşasa da, qrammatik menaca onlardan tamamile ferqlenir:
1. Qeyri-müeyyenlik bildiren tesirlik halı müeyyenlik bildiren tesirlik hal şeklinde işletmek olar. Meselen: O, alma (almanı) yeyir. Bağban ot (otu) biçir ve s.
2. Qeyri-müeyyenlik bildiren tesirlik halda olan ismi cümlede xeberin yanından uzaqlaşdırdıqda hemin isim müeyyenlik bildirir. Meselen: Aygün dostuna mektub yazır. Aygün mektubu dostuna yazır.
3. Qeyri-müeyyenlik bildiren tesirlik halda olan ismin evveline o, bu işare evezliklerinden birini artırdıqda hemin isim yene de tesirlik halın şekilçisini qebul edir. Meselen: Günay qelem aldı. Günay bu qelemi aldı.
4. Qeyri-müeyyenlik bildiren tesirlik hal da müeyyenlik bildiren tesirlik hal kimi yalnız tesirli fellerle bağlı olur. Bunu yuxarıdakı nümunelerde aydın görmek olar. Adlıq halda olan ve ne? sualına cavab veren isim ise ekser hallarda tesirsiz fellerle ve ya ismi xeberlerle bağlı olur. Meselen: Kitab yere düşdü. Kitab bilik menbeyidir. Kitab maraqlıdır ve s.
Qeyd 1: Samitle biten isimlerin tesirlik halının şekilçisi -ı4 ile III şexs tekin mensubiyyet şekilçisi –ı4 omonimdir. Meselen: Kitabı oxu. Onun kitabı evdedir. Qelemi götürdüm. Uşağın qelemi sındı ve s. Bunları ferqlendirmek üçün ilk növbede menaya fıkir vermek lazımdır. Formaca oxşar olan bele isimlerden birincisi (tesirlik halda olan isim) neyi? sualına, ikincisi (mensubiyyet şekilçili isim ise ne? sualına (bütövlükde, birleşme şeklinde) cavab olur. Meselen: Qonaq çayı (neyi?) içir. Qonağın çayı (ne?) soyudu. Demeli, tesirlik hal şeklçili isim hemişe cümlede tamamlıq, formaca oxşar olan mensubiyyet şekilçili isim ise mübteda olur. İkinci ferq ise yuxarıda qeyd olunduğu kimi, tesirlik halda olan isimlerin yalnız tesirli fellerle bağlı olmasıdır.
Qeyd 2: Tesirlik halın şekilçisi –ı4 hem de isim düzelden -ı4 leksik şekilçisi ile omonimdir. Meselen: sanc-ı, yaz-ı, çek-i ve s.
Tesirlik halın her iki növünde olan isimler cümlede yalnız vasitesiz tamamlıq olur. Yerlik hal Eşya ve ya hereketin yerini bildirir. İsmin yerlik halı kimde? nede? harada? suallarından birine cavab olur ve -da2 şekilçisi ile düzelir. Meselen: Günayda, Ayselde (kimde?), kitabda, defterde (nede?), bağda, heyetde (harada?) ve s. Kimde? nede? sualına cavab veren isim cümlede vasiteli tamamlıq,harada? sualına cavab olan isim ise zerflik olur. Çıxışlıq hal Hereketin çıxış (başlanğıc) yerini bildirir. İsmin çıxışlıq halı kimden? neden? haradan? suallarından birine cavab olur ve -da2 şekilçisi ile düzelir. Meselen: Turaldan, Sevincden (kimden?), kitabdan, defterden (neden?), bağçadan, küçeden (haradan?) ve s. Çıxışlıq hal menaca yönlük halın daşıdığı menanın eksini bildirir. Meselen: bağçaya (çatılacaq nöqte) -bağçadan (çıxış nöqtesi) ve s.
Sonu m, n samitleri ile biten isimlerin qebul etdiyi çıxışlıq hal şekilçisi teleffüzde (-nan2) şeklinde deyilir. Meselen: babam-dan- [babamnan], nenemden - [nenemnen], Naxçıvandan-[Naxçıvannan], çemenden - [çemennen] ve s.
Çıxışlıq halda olan isim, esasen, tesriflenen fellerle elaqeye girir. Meselen:Uşaq mektebden gelir. O, anasından soruşdu ve s.
İsim basqa nitq hisseleri ile de elaqelene biler. Meselen:Men Anardan böyüyem. Aysel Günaydan irelidedir ve s. İsmin Morfoloji tehlili Morfoloji tehlil zamanı ismin aşağıdakı elametleri gösterilir:
1. İsmin sualı ve başlanğıc forması
2. Quruluşca növü
3. Ümumi ve ya xüsusi (konkret ve ya mücerred) isim olması
4. Tek ve ya cem olması
5. Mensubiyyet şekilçisi (eger varsa) ve halı
6. Cümledeki vezifesi
Nümune: Aygün bağçada anasına kömek edir.
Aygün - kim? sulına cavab olar. Başlanğıc formadadır. Quruluşca mürekkebdir: ay ve gün isimlerinden yaranıbdır. Xüsusi isimdir. Tekdedir. Adlıq haldadır. Cümlede mübtedadır.
Bağçada - harada? sualına cavab olur. Başlanğıc forması: bağça. Quruluşca düzeltmedir: bağ-ça. Ümumi isimdir. Tekdedir. Yerlik haldadır. Cümlede zerflikdir.
Atasına - kime? sualına cavab olur. Başlanğıc forması: ata. Quruluşca sadedir. Ümumi isimdir. Tekdedir. III şexs tekin mensubiyyet şekilçisini qebul etmişdir: atası. Yönlük haldadır ata-sı-na. Cümlede tamamlıqdır. İkihecalı isimlerde son saitin düşmesi İsmin cümlede rolu Dilimizdeki bezi ikihecalı isimlere saitle başlanan her cür şekilçi qoşulduqda kökdeki son sait düşür (yazıda ve teleffüzde). Meselen:sinif - sinfin, sinfe, sinfimiz ve s. Bele isimler, esasen ereb-fars menşelidir ve aşağıdakı sözlerden ibaretdir: qedir, qisim, zehin, eyib, etir, isim, izin, nesil, ömür, sebir, setir, sinif, fesil, fikir, cisim, şekil ve s.
Ağız, ağıl, alın, beyin boyun, burun, qarın, qoyun (qoltuq menasında), oğul, çiyin sözleri ise (bunlar, esasen, esl Azerbaycan sözleridir) yalnız mensubiyyet şekilçisi qebul etdikde kökdeki son sait düşür (yazıda ve teleffüzde). Meselen: quşun ağzı, onun oğlu, senin beynin ve s. Bu sözlere saitle başlanan hal şekilçileri qoşulduqda kök deyişmir. Meselen: oğu-lun yaxşısı, çiyinin şekli ve s. İsimler cümlede, daha çox mübteda ve tamamlıqolur. İsimler cümlede başqa sözlerle elaqeye girerken başqa cümle üzvleri vezifesinde de işlene bilir. Meselen: Anar şagirddir (mübteda ve xeber). O, mektebde oxuyur (zerflik), Demirçi demir qapını döyür (mübteda, teyin ve tamamlıq). Morfologiya (yunanca morfos - forma ve loqos -elm, telim sözlerinden teşkil olunub) sözün formalarını öyrenir.Morfologiyanın esas mövzusu nitq hisseleridir.Morfologiyada sözler nitq hisseleri kimi öyrenilir, onların quruluşu ve deyişim qaydalar araşdırılır.

Sintaksis (yunan sözüdür; tertib, birleşme demekdir) söz birleşmelerini ve cümleleri öyrenir. Quruluşca növleri Sade sifetler bir kökden ibaret olur. Meselen: ağ, qara, uzun, gödek, qısa, hündür, qalın, nazik ve s. Azaltma ve çoxaltma derecelerinin şekilçilerini qebul eden sifetler de quruluşca sade sayılır. Meselen: sarışın, uzunsov, ağımtıl, qıpqırmızı, gömgöy, qapqara ve s.Zaman zerfleri Düzeltme sifetler isimlerin ve fellerin sonuna leksik şekilçi artırmaqla düzelir. Hansı nitq hisseinden düzelmesine göre düzeltme sifetler iki qrupa bölünür: isimden düzelen sifetler, felden düzelen sifetler. Mürekkeb sifetler bir neçe yolla yaranır:

1. İki sade sözün birleşmesi ile: qaraqaş (qız), uzunsaç (gelin), hazırcavab (oğlan), diribaş (uşaq) ve s.
2. Birincisi sade, ikinci düzeltme olan sözün birleşmesi ile: ucaboylu (oğlan), taleyüklü (mesele), meqsedyönlü (iş), sözdeyişdirici (şekilçi), qarabuğdayı (sifet), beşmertebeli (ev) ve s.
3. İki düzeltme sözün birleşmesi ile: açıqürekli, sınıqqelbli, soyuqqanlı (adamlar) ve s. Bele mürekkeb sifetlerin birinci terefi felden düzelen sifet, ikinci terefi ise isimden düzelen sifet olur.
4. Biri mensubiyyet şekilçisi qebul etmiş sözün iştirakı ile: dılışırin (uşaq), yaxasıaçıq (köynek), dağüstü (park), ölkelerarası (yarış) ve s.
5. Sade ve düzeltme sifetlerin tekrarı ile: yaşıl-yaşıl (çemenler), uzun-uzun (yollar), dadlı-dadlı (meyveler), qalaq-qalaq (odun), yığın-yığın (daşlar), böyük-böyük (evler) ve s. Bele sifetler eşyanın çoxluğunu bildirir ve onlardan sonra gelen isimler daha çox cemde işlenir.
6. Biri (bezen de her ikisi) ayrdıqda işlenmeyen sözlerin birleşmesi ile: uzun-uzadı (söhbet), kele-kötür (yol), ezik-üzük (desmal), eyri-üyrü (yol), qarma-qarışıq (yuxu) ve s.
7. Yaxın ve ya eks menalı düzeltme sifetlerin birleşmesi ile: güllü-çiçekli (heyet), daşlı-kesekli (yol), irili-xırdalı (daşlar), elmi-kütlevi (jurnal) ve s.

Qeyd: İlk dörd qayda üzre düzelen mürekkeb sifetler bitişik, qalan qaydalar üzre düzelenler ise defisle yazılır. sade Düzeltme Mürekkeb Sade sifetler Düzeltme sifetler İsimden düzelen sifetler Felden düzelen sifetler Bu növ düzeltme sifetler isimlere aşağıdakı leksik şekilçileri artırmaqla düzelir:
- lı4: maraq-lı (ders), terbiye-li (uşaq), su-lu (xörek), ütü-lü (paltar) ve s.
- sız4: dad-sız (meyve), bilik-siz (telebe), ot-suz (yer), güc-süz (uşaq) ve s.
- cıl": zarafat-cıl (oglan), iş-cil (adam), söhbet-cil (qonşu), qohum-cul (kişi), ölüm-cül (yara) ve s.
- dakı2: kitab-dakı (şekiller), heyet-deki (ağac) ve s.
-ı4: badam-ı (göz), çerkez-i (papaq), armud-u (stekan), gümüş-ü (saç) ve s. Sonu saitle biten sözlerde bu şekilçi -yı ve -yi seklinde islenir: xurma-yı (saç), qehve-yi (reng) ve s.
- i (- vi): Yalnız ereb ve fars menşeli sözlere qoşulan bu alınma şekilçi aheng qanununa tabe olmur ve bir cür yazılan tarix-i (hadise), dövr-i (metbuat), daxil-i (siyaset), daire-vi (masa), aile-vi (dostluq) ve s.
- kı, - ki, - kü: qabaq-kı (sıra), çoxdan-kı (ehvalat), axşam-kı (söhbet), dünen-ki (külek), bildir-ki (hadise), bugun-kü (xeber) ve s. Misallardan göründüyü kimi, bu şekilçi, esasen, zerflerden sifet düzeldir. "
- lıq4: ay-lıq (maaş), il-lik (plan), don-luq (parça), üz-lük (daş) ve s.
Bu şekilçilerden -lı4 ve -sız4 antonim şekilçileridir: yağ-lı -yağ-sız (et), duz-Iu - duz-suz (xörek), ağıl-lı - ağıl-sız (insan) ve s. -lı4, -lıq4, -ı4 şekilçileri ise hem de isim düzeltdiyi üçün omonim şekilçilerdir: Sultan-lıq -isim, ağıl-lı (uşaq) -sifet; yaxşı-lıq -isim, qurban-lıq (qoç) -sifet; yaz-ı -isim, palıd-ı (reng) -sifet ve s.

Qeyd: Sifet düzelden -lı şekilçisi qoşulduğu sözün son samitinden asılı olaraq [-rı4], [-nı4], [-dı4] şeklinde teleffüz olunur. Meselen: qarlı [qarrı], dadlı[deddı], buludlu [hulutdu] ve s. Aşağıdakı leksik şekilçilerin kömeyi ile fel köklerinden sifet düzelir:
-ağan (-eyen): qaç-ağan (at), gül-eyen (uşaq) ve s. Ağla-ğan (körpe) düizeltme sifeti de bu şekilçinin kömeyi ile düzelmişdir. Burada fel kökü saitle bitdiyi üçün şekilçideki birinci sait ses düşmüşdür.
-qan (-ken): çalış-qan (şagird), dalaş-qan (uşaq), sürüs-ken (yer), döyüş-ken (asger) ve s. Deyingen (qoca) düzeltme sifeti de bu şekilçinin kömeyi ile düzlemişdir. Bu sözde fel cingiltili samitle bitdiyi üçün şekilçinin ilk samiti de kar yox, cintilili samitdir.
-gın4 (-gin -ğun, -gün). Bu şekilçi sonu cingiltili samitle biten fel köklerine qoşulur: az-ğın (düşmen), dal-ğın (baxış), ger-gin (iş), ez-gin (sifet), sol-ğun (çiçek), yor-ğun (adam), süz-gün (baxış), duz-gün (cavab) ve s.
-qın4 (-qın, -kin, -qun, -kün): Yuxarıdakı şekilçinin variantı olan bu şekilçi sonu kar samitle biten fel köklerine qoşulur: sat-qın (adam), kes-kin (söz), bit-kin (fıkir), coş-qun (deniz), tut-qun (hava), küs-kün (baxış), öt-kün (söz) ve s.
-q4 (-q -k): aç-ıq (qapı), ez-ik (paltar), yan-ıq (çörek), uç-uq (ev), sök-ük (divar), soyu-q (su), çürü-k (meyve), böyü-k (usaq) ve s.
-ıcı4: qır-ıcı (teyyare), keç-ici (xestelik), qür-ucu (eller), öldür-ücü (gülüs).
-aq1 (-q, -k): qorx-aq (adam), ürk-ek (at), parla-q (saç), titre-k (ses) ve s.
-unc, ünc: qorx-unc (hadise), gül-ünc (iş) ve s.
Qeyd 1: Felden sifet düzalden bu şekilçilerden -qın, -ğın şekilçileri ifo be zi isimler de düzelir. Meselen: basqın, yanğın, qırğın, sürgün ve s.
Qeyd 2: -ıq va -aq şekilçileri hem de felden isim düzeldir: bacar-ıq, bili-ik, yat-aq, sanc-aq, ve s. Bu şekilçiler omonim şekilçiler sayılır.
Qeyd 3: -kan, -kin, -kün şekilçilerinin ilk samiti teleffüzde cingiltili telejfüz olunur. Meselen: sürüşken - [sürüşgen],
keskin -[kesgin), ötkün - [ötgün] ve s. Mürekkeb sifetler Saylar quruluşca üç növe bölünür: sade, düzeltme ve mürekkeb saylar.

Sade saylar bir kökden ibaret olur.
Meselen: bir, üç, yeddi, on, elii, seksen, doxsan, milyon ve s.

Düzeltme saylar kök ve leksik şekilçiden ibaret olur.
Isim ve sifetden ferqli olaraq, düzeltme saylar başqa nitq hisselerinden yox,
yalnız saylarınözünden düzelir. Düzeltme saylar sade saylara -ıncı4 şekilçisini
artırmaqla düzelir. Bu şekilçi yalnız saya aid şekilçidir: qırx-ıncı, sekkiz-ınci, on-uncu,
üç-üncü, altı-ncı, iki-nci. -la1 ve -ca şekilçilerinin kömeyi ile düzelen onlarla, yüzlerle, onlarca, minlerce tipli saylar da quruluşca düzeltmedir. Çoxlu sayı da quruluşca düzeltmedir.

Mürekkeb saylar da, esasen, saylardan yaranır.
Meselen: üç-dörd, beş-altı, on-on beş, on iki, otuz üç, yüz iyirmi beşinci, bir çox, bir az,
bir qeder, beşde üç, ikide bir ve s. İki-üç, üç-dörd tipli mürekkeb qeyri-müeyyen
miqdar sayları defisle, qalanları ise ayrı yazılır.

Qeyd: Defisle yazılan mürekkeb saylar esl mürekkeb saylar, ayrı yazılan saylar ise terkibi saylar sayılır. Sayın menaca növleri Sayın quruluşca növleri
Sayın menaca iki növü vardır:
1. Miqdar sayları
2. Sıra sayları

Miqdar sayları özü de üç növe bölünür:
1. Müeyyen miqdar sayları
2. Qeyri-müeyyen miqdar sayları
3. Kesr sayları Müeyyen miqdar sayları eşyanın konkret miqdarını bildirir ve neçe? ne qeder? suallarına cavab verir. Meselen: beş, on, yüz, otuz üç, yüz on ve s. Dilimizde quruluşca sade olan müeyyen miq-dar saylan cemi 23-dür: bir, iki, üç, dörd, beş, altt, yeddi, sekkiz, doqquz, on, iyirmi, otuz, qırx, elli, altmış, yetmiş, seksen, doxsan, yüz, min, milyon, milyard, trilyon. Bu sözlerden yalnız sonuncu üçü alınma sözdür, qalanları esl Azerbaycan (türk) sözleridir. Sıra sayları ve mürekkeb müeyyen miqdar sayları bu 23 sayın esasında yaranır.
Müeyyen miqdar saylarından sonra gelen isimler yalnız tekde işlenir. Meselen: on beş şagird, beş kitab ve s. Bu isimleri cemde işletmek (beş kitablar şeklinde) qrammatik cehetden sehvdir. Sifetlerden sonra gelen isimler ise cem şekilçisi qebul edir. meselen: maraqlı kitablar, çalışqan şagirdler, yeni binalar ve s.


Müeyyen miqdar sayları ile isimler arasında çox vaxt numerativ sözler işlenir. Hemin sözler aşağıdakılardır:

Nefer - insan bildiren isimlerle işlenir: iki nefer şagird, on nefer telebe ve s.
Baş - esasen, heyvan bildiren isimlerle işlenir: on baş öküz, yüz baş qoyun, iki bas keçi ve s. (Danışıq zamanı baş sözü aile üzvleri üçün de işlenir: iki bas aile üzvü).
eded, dene - cansız eşya bildiren isimlerle işlenir beş dana nar, iki eded qelem ve s.
Cüt, dest - qoşalıq bildirmek üçün isimlerin evvelinde işlenir: bir cüt ayaqqabı, iki dest paltar (kostyum) ve s.
Göz, tike, parça, deste, top ve s numerativ sözleri de müeyyen miqdar sayları ile isimler arasında işlenir: üç göz otaq, bir tike qend, bir parça çorek, iki deste gül bir top çit ve s Müeyyen miqdar sayları Qeyri-müeyyen miqdar sayları eşyanın deqiq olmayan miqdarını bildirir ve ne qeder? sualına cavab verir. Meselen beş-altı (kitab), üç-dörd (uşaq) ve s Dilimizde en çox işlenen qeyri-müeyyen miqdar sayları aşağıdakılardır az. çox, xeyli, birqeder, bir çox, bir az, bir sıra, az-çox, çoxlu, onlarla, yüzlerle, minlerle, bir-iki, on-on beş ve s. Az ve çox sayları en, lap, daha edatları ile de işlene biler: en az (otaq), lap çox (adam), daha çox (mehsul) ve s.

Az sayından sortra gelen isim tekde işlenır: az adam. Bir çox, bir sıra saylarından sonra gelen isimler ise cemde işlenir: bir çox alimler, bir sıra şeherler ve s. Çox, onlarla, yüzlerle, minlerle ve s. saylarından sonra gelen isimler ise hem tekde, hem de cemdeişlene bilir: çox uşaq, çox adamlar. onlarla şagird, yüzlerle telebe ve s Başqa qeyri-müeyyen miqdar saylarından sonra gelen isim ler ise tekdeişlenir: xeyli adam, bir qeder odun ve s.

Bir-iki, üç-dörd, beş-altı tipli qeyri-müeyyen miqdar sayları ile isimler arasında da nefer, baş, eded, dene, dest, kimi numerativ sözler işledilir: üç-dörd nefer uşaq, bir-iki dene alma, beş-altı deste gül ve s.
Qeyd: Bir-iki, üç-dörd, bes-altı tipli saylara teqribi (texmini) miqdar sayları da deyilir. Qeyri-müeyyen miqdar sayları Kesr sayları ya tamın (bütövün) hissesini, ya da tam ve hissesini bildirir ve ne qeder? neçe hisse? suallarına cavab olur. Kesr sayları müeyyen miqdar sayları ve -da1 şekilçisinin kömeyi ile yaranır. Meselen: beşde üç (5/3), iki tam onda beş (2,5) ve s. Kesr sayları quruluşca hemişe mürekkeb (terkibi) olur. Kesr sayları Sıra saylari... _____________________________
________________________
_________________ Sıra sayları eşyanın sırasını bildirir ve neçenci? sualına cavab verir. Sıra sayları müeyyen miqdar saylarına -ıncı4 şekilçisini artırmaqla düzelir: altmışıncı, sekseninci, doqquzuncu, dördüncü.
Kökü samitle biten saylara qoşulduqda bu şekilçinin ilk saiti düşür: altıncı, ikinci ve s. Sıra saylarından sonra gelen isimler bezen cem şekilçisiqebul ede bilir. Meselen: beşinci sinifler, 30-cu iller, birinci sıralar ve s.
Sıra sayları başqa saylara nisbeten daha çox isimsiz işlene bilir (isimleşir).Meselen: Onuncular irelidedirler. Birincilere mükafat verdiler. ve s.
Sıra sayları quruluşca sade olmur, ya düzeltme (birinci, ikinci), ya da mürekkeb (on birinci, otuz ikinci) olur. Sıra sayları üç cür yazılır:

1. Sözle: birinci, altıncı, on beşinci ve s.
2. ereb reqemleri ve -ıncı şekilçisinin ixtisar forması olan –cı şekilçisi ile: 6-cı, 1-ci, 4-cü, 35-ci ve s.
Sıra saylarını ereb reqemleri ile yazıb, onlardan sonra nöqte ve ya yarımmöterize (nöqtesiz) işaresi qoymaqla da göstermek olar. Meselen: 1.1) ve s.
3. Roma reqemleri ile: XX esr, IX sinif, VI fesil ve s. Roma reqemlerinden sonra heç bir şekilçi işledilmir ve defis ışaresi de qoyulmur. Roma reqemleri 7 işare ile gösterilir: I, V, X, L (50), C (100), D (500), M (1000) Bunların müxtelif şekilde birleşmesi ile qalan reqemler de yazılır: XL (40-cı), LX (60-cı) ve s. Sayın isim kimi işlene bilmesi Say da sifet kimi ismi evez ede bilir. ismi evez eden say teklikde (isimsiz) işlenir, yeni isimleşir. İsimleşmiş say isme mexsus hal, cem ve mensubiyyet şekilçilerini qebul edir, ismin sualına cavab olur ve cümlede mübteda, tamamlıq ve bezen de xeber vezifesinde işlenir: Meselen: Beşinciler (kim?) yarışda qalib geldirler. Beşlerimden (neden?) xoşum gelir. Beş (ne?) üçden (neden?) çoxdur. Gelen onunculardır (kimdir?). Bezi sayların yazılışı ve deyilişi Dilimizdeki bezi sayların yazılışı ve teleffüzü ferqlenir. Bu cür saylar, esasen, aşağıdakılardır: dörd - [dört], sekkiz - [sekgiz], doqquz - [dokquz], altmıs - [atmış], elii altı - [ellaltı], seksen -[seysen] s. Dörd sayı -üncü şikilçisini qebul etdikde ise kökdeki sonuncu samit sait sesden evvel geldiyi üçün cingiltiliteleffüz olunur. [dordüncü].

Say cümlede en çox teyin olur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, say isimleşdikde mübteda, tamamlıq, bezen de xeber ola bilir. Sayın tehlil qaydası Say aşağıdakı qaydada tehlil olunur:
1. Ümumi qrammatik menası, sualı
2. Hansı isimle bağlı olması
3. Quruluşca növü
4. Menaca növü
5. Cümlede rolu
Meselen: Birinci sinif şagirdi Günay derslerinden beş qiymet alır.
Birinci - eşyanın sırasını bildirir, neçenci? sualına cavab olur. Sinif isimi ile bağlıdır, quruluşca düzeltmedir. Sıra sayıdır, cümlede teyindir.
Beş - eşyanın miqdarını bildirir, neçe? sualına cavab olur. Qiymet ismi ile bağlıdır, quruluşca sadedir. Müeyyen miqdar sayıdır, cümlede teyindir. evezliklerin çoxu quruluşca sadedir. Meselen: men, biz, onlar, bu, hemin ve s. Biri, birisi, kimse evezlikleri düzeltme; kim ise, heç kim, heç ne ve s. evezlikleri ise mürekkebdir (terkibi evezliklerdir) Şexs evezliyi Qeyri - müeyyen evezlikler inkar evezlikler İşare evezlikleri Sual evezlikleri Teyini evelikler İsmin yerinde işlenen ve kim? ne? suallarını cavab veren evezliklere deyilir.Şexs evezlikleri kemiyyetce tek ve cemolur ve şexse göre üç növebölünür:
I şexs (danışan): tekde - men, cemde - biz
II şexs (dinleyen): tekde - sen, cemde - siz
III şexs (haqqında danışılan): tekde - o, cemde - onlar.
I ve II şexsi bildiren evezlikler yalnız insana aid olur ve kim? sualına cavab verir. III şexsi bildiren evezlikler ise hem insana, hem de heyvana ve cansızlara aid ola bilir. Meselen: Qoyun ev heyvanıdır. O, ilde bir. bezen de iki bala verir. Yaqut qiymetli daşdır O, Bedexşanda olur ve s. III şexsi bildiren evezlikler heyvana ve cansızlara aid olduqda ne? sualına cavab verir. Demeli, şexs evezliyi heç de hemişe insana aid olmur. Burada "şexs" sözü qrammatik menadadır.
Şexs evezlikleri quruluşca yalnız sade olur. Şexs evezlikleri isim kimi hallanır. Men ve biz evezlikleri hallandıqda yiyelik halda -in şekilçisi evezine-im şekilçisini qebul edir. Müqayise edin: den ismi yiyelik halda den+in olur, men evezliyi ise eyni halda men+im olur. Şexs evezlikleri mensubiyyete göre deyişmir. ismin yerinde işlenir ve qeyri-müeyyen şexsi ve ya eşyanı bildirir.Qeyri-müeyyen evezlikler kim? ne? suallarına cavab olur.
Dilimizde en çox işlenen qeyri-müeyyen evezlikler bunlardır: biri, kim, kimse (kim ise), ne ise, hamı, here, bezisi, her kes, her şey ve s.
Bu evezliklerden hamı, here quruluşca sade; biri, kimi, kimse düzeltme; her kes, kim ise, ne ise, her şey mürekkebdir (terkibi evezlikdır).
Kim ıse, ne ise qeyri-müeyyen evezliklerinden başqa, qalan qeyri-müeyyen evezlikler hallanır.
Qeyri-müeyyen evezlikler cümlede, esasen, mübteda ve tamamlıqolur. Meselen. Hamı gülür (mübteda). Herenize bır sualım var (tamamlıq). Bu evezlikler de xeberlik şekilçisi qebul etdikde cümlede xeber olur. Meselen: Bu işde günahkar hamımızıq. inkar evezliklerinin çoxu heç sözünün kömeyi ile düzelir heç kim, heç ne, heç kes, kimse (heç kim menasında).
İnkar evezlikleri de ismin yerinde işlenir, kim? ne? suallarından birine cavab olur ve cümlede mübteda, tamamlıqolur.
Qeyd: Kimse evezliyinden sonra gelen fel tesdiqde olduqda o, qeyri-müeyyen evezlik olur.Meselen: Kimse seni soruşurdu. Bu evezlikden sonra gelen fel inkarda olduqda ise o, inkar evezliyi olur. Meselen: Kimse bu sualın cavabını tapmadı. İşare meqsedi ile işledilen evezliklere deyilir.O, bu, ele, bele, hemin sözleri işare evezlikleridir. O, bu, hemin işare evezlikleri, esasen, sifetin yerinde işlenir ve hansı? sualına cavab olur. Meselen: Bu (hansı?) kitab maraqlıdır. O (hansı?) ağac çinardır. Hemin (hansı?) oğlan telebedir ve s.
Sifetin yerinde işlenen bu evezlikler cümlede teyin olur.
Ele, bele işare evezlikleri ise hem sifetin, hem de zerfin yerinde işlenir. Meselen: Bele (ele) dostdan kim inciyer. Ele oxu ki, men de eşidim.
Bu evezlikler sifetin yerinde işlendikde cümlede teyin, zerfin yerinde işlendikde ise zerflik olur.
Bu, o evezlikleri omonimdir: hem işare bildirir, hem de eşyanı göstermek üçün işledilir. Bu evezlikler eşyanı göstermek üçün işledikde ismin xüsusiyyetlerini daşıyır. Bu halda onlar cemlenir, hallanır ve cümlede mübteda, tamamlıq ve xeber olur. Meselen: Bu (ne?), uşağın kitabıdır. Bundan (kimden?) muğayat ol. Onu (neyi?) bura getir. Teriflediyim oğlan budur (kimdir?).
Mübteda vezifesinde işledilen o, bu evezliklerinden sonra fel ve kömekçi nitq hisselerinden başqa, qalan nitq hisseleri ile ifade olunan cümle üzvü geldikde vergül qoyulur. Sual bildiren sözlere deyilir.Bütün esas nitq hisselerinin sualları, yeni kim? ne? hara? nece? ne cür? neçe? neçenci? niye? ne zaman? ne etmek? ve s. sual evezlikleridir. Bunlar isim, sifet, say ve zerf, sual şeklinde evez edir ve ya cavab almaq meqsedi ile işledilir. Sual evezlikleri evez etdiyi nitq hissesinin qrammatik xüsusiyyetlerini daşıyır. Meselen, kim? ne? hara? ismin sualı olduğu üçün hallanır, cemlenir, mensubiyyete göre deyişir, cümlede mübteda ve tamamlıq olur: Kim derse gelmeyib? Kimi isteyirsiniz? Kimin var? Haranız ağrıyır? Neleri görmedik? Kimler geldi, kimler getdi?
Sual evezlikleri başqa nitq hisseleri ile yanaşı, evezliklerin de yerinde işlenir.
Meselen: Hamı gülür. Kim gülür? Biz kende gedirik. Kim kende gedir? Eşyanı ümumi şekilde teyin etmek üçün işledilir. Her, bütün, filan, öz sözlerinden ibaretdir. Meselen: Her gözelin bir eybi oiar. Menim üçün bütün günler gözeldir. Her gülün öz etri var. Teyini evezlikler hansı? sualına cavab verir ve cümlede teyin olur. Teyini evezlikler hallanmır.

Qayıdış evezliyi
Mensubiyyet şekilçisi qebul etmiş öz evezliyine deyilir: özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özleri. Qayıdış evezliyi ismin yerinde işlenir ve ismin xüsusiyyetlerini daşıyır: hallanır, cümlede mübteda ve tamamlıq olur: Özüm (kim?) gelmişem. Özünden (kimden?) küssün.
Qeyd: Men, sen, o şexs evezliklerinin ve qayıdış evezliyinin qebul etdikleri çıxışlıq hal şekilçisi [-nan2] şeklinde teleffüz olunur menden - [mennen], senden - [sennen], ondan - [onnan], ozümden - [özümnen], özünden - [özünnen] ve s. Evezliyin menaca növleri 1. İş bildiren feller: yonmaq, doğramaq, qazmaq, kesmek, biçmek, tikmek ve s.
2. Hereket bildiren feller: qaçmaq, getmek, gelmek, oynamaq, qalxmaq, enmek ve s.
3. Nitq bildiren feller: danışmaq, demek, çıxış etmek, pıçıldamaq, qulaq asmaq ve s.
4 Tefekkür bildiren feller: xatırlamaq, düşünmek, yada salmaq, fikre getmek, duymaq, hiss etmek ve s.
5 Hal-veziyyet bildiren feiller: ağlamaq, gülmek, sevinmek, ağarmaq, qızarmaq, utanmaq ve s.
Bütün feillerde hereketvardır, lakın onların bezilerinde iş ve hereket, digerinde ise tefekkür, hal-veziyyet ve s. daha qabarıq şekilde özünü gösterir. Felin leksik menaca növleri Tesdiq ve inkar feller Quruluşca növleri Tesirli ve tesirsiz feller Hereketin obyekte münasibetine göre feller tesirli ve tesirsiz olur. - Özünden asılı olan sözlerin ismin tesirlik halında işlenmesini teleb eden fellere tesirli feller deyilir.
Tesirli fellerin birbaşa teleb etdiyi obyekt ismin tesirlikhalının suallarına cavab olur. Meselen: Uşağı (kimi?) gördüm. Mektubu (neyi?) yazır. Su (ne?) içirsen? ve s. - Özünden asılı olan sözlerin ismin tesirlik halında deyil, başqa hallarda işlenmesini teleb eden feller ise tesirsiz feller adlanır.
Tesirsiz fellerle elaqede olan sözler ismin, esasen, yönlük, yerlik ve çıxışlıq hallarının suallarına cavab olur. Meselen: Kitaba (neye?) baxıram. Kendde (harada?) yaşayırıq. Evden (haradan?) gelirsen? ve s.
Bezi tesirsizfeller -dır4, -ır4 şekilçilerinin kömeyi ile tesirlifellere çevrilir. Meselen: inanmaq (neye?) - inandırmaq (kimi?), çatmaq (haraya?) - çatdırmaq (neyi?), gülmek (kime?) -güldürmek (kimi?), qaçmaq haraya?) - qaçırmaq (kimi?), bişmek (harada?) - bişirmek (neyi?), köçmek (haraya?) - köçürmek (kimi? neyi?) ve s.
-ıl4, -m4 şekilçilerinin kömeyi ile bezi tesirli feller de tesirsiz fellere çevrilir. Meselen: açmaq (neyi?) - açılmaq (harada?), çekmek (neyi?) - çekilmek (haraya?), almaq (neyi?) -alınmaq (haradan?), silmek (neyi?) - silinmek (harada?) ve s. Tesirli feller Tesirsiz feller Tesdiq İnkar Feller hereketin icra olunub - olunmaması baxımından iki cür olur:
tesdiq feller, inkar feller.
Tesdiq feller hereketin icra olunmasını bildirir. Tesdiq fellerin xüsusi şekilçisi yoxdur. Meselen: yaz, oxu, baxacaq, görmüşsen ve s. İnkar feller hereketin icra edilmediyinibildirir ve vurğu qebul etmeyen –ma2 şekilçisi ile düzelir. Meselen: yazma. getme, almadım, gelmirem, baxmayacaq, görmemişsen ve s.
Felin lazım, bezen de vacib şeklinininkarı –ma2 şekilçisi ile yox, deyil sözü ile düzelir: alası deyil, getmeli deyil ve i.
Indiki ve qeyri-qeti gelecek zamanda işlenerken –ma2 şekilçisindeki samit düşür. Meselen:
gel+ir gel+m+ir,
oxu+yur oxu+m+ur,
yaz+ar+am yaz+m+aram,
bax+ar+ıq bax+m+arıq,
gel+er gel+m+ez,
oxu+yar+lar oxu+m+az+lar
Son iki nümuneden göründüyü kimi, qeyri-qeti gelecek zamanda üçüncü şexsin tekinde ve ceminde -ar1 zaman şekilçisinin terkibindeki r samiti z samitine keçir.
Qeyd: Felin inkar şekilçisi –ma2 ile isim düzelden -ma2 şekilçisi omonimdir. Menaca növleri Quruluşca növleri Sade zerfler bir kökden ibaret olur: tez, gec, axşam, yuxarı, aşağı ve s.



Düzeltme zerfler kök ve leksik (sözdüzeldici) şekilçiden ibaret olur. Düzeltme zerfler, esasen, aşağıdakı leksik şekilçilerle düzelir:

ca²: yavaşca, rahatca, sakitce, yüngülce, rusca ve s.
casına²: qehremancasına, açıqcasına, igidcesine ve s.
yana², -ane: dostyana, dahiyane, şairane ve s.
dan²: ucadan, astadan, berkden, birden, çoxdan, herden ve s.
la²: zorla, ehtiyatla, cesaretle, diqqetle ve s.
akı²: yanakı, çepeki ve s.
en: daxilen, qesden, ruhen, qelben ve s.
da²: ayda, ilde, günde, heftede, birlikde, teklikde ve s.

Zerf düzelden şekilçilerden -casına², -la², -en vurğu qebul etmir (vurğu altına düşmür). Meselen: dostcasına, vüqarla, qelben ve s.

-la² şekilçisi -nan² şeklinde teleffüz olunur. Meselen: ehtiyatla – [ehtiyatnan], teeccüble – [te:ccübnen] ve s.
Mürekkeb zerfler iki sözün birleşmesi yolu ile düzelir. Mürekkeb zerflerin yaranma yolları bir neçedir:

Sade sözlerin tekrarı ile: az-az, çox-çox, ağır-ağır, asta-asta, yavaş-yavaş, yeyin-yeyin, tez-tez ve s.
Düzeltme sözlerin tekrarı ile: ağıllı-ağıllı, qemli-qemli, yanıqlı-yanıqlı, menalı-menalı, derdli-derdli, bikef-bikef, yenice-yenice, indice-indice ve s.
Biri ve ya her ikisi şekilçi (esasen, hal şekilçisi) qebul etmiş söz-lerin tekrarı ile: üz-üze, qabaq-qabağa, üst-üste, birden-bire, günden-güne, ilden-ile, haçandan-haçana, sonradan-sonraya, altdan-altdan, başdan-başa ve s.
Antonim ve ya yaxın menalı sözlerin birleşmesi ile: az-çox, evvel-axır, gec-tez, tek-tenha, dinmez-söylemez, sessiz-semirsiz, altdan-yuxarı, başdan-ayağa, açıq-aşkar, gece - gündüz ve s.
Tereflerden biri ve ya her ikisi ayrılıqda işlenmeyen sözlerin birleşmesi ile: az-maz, telem-telesik, maddım-maddım, xısın-xısın, uzun-uzadı, dizin-dizin, için-için, oğrun-oğrun ve s. (Son üç nümunedeki dizin, için ve oğrun sözleri dilimizde bu şekilde ayrılıqda işlenmir).
Sözün tekrarı ve ortada -ba2 bitişdiricisinin işlenmesi yolu ile: anbaan, adbaad, taybatay, qarabaqara, yanbayan, dalbadal, üzbeüz, ilbeil, günbegün ve s.
Müxtelif menalı sözlerin birleşmesi ile: dilucu, eliboş, birbaşa, gözucu, elüstü, addımbaşı, herdenbir, arabir, üzüyuxarı, başıaşağı, axşamçağı, geceyarısı, bayramsayağı ve s.

Son iki maddede gösterilen mürekkeb zerfler bitişik, qalanları ise defisle yazılır. Zerfler quruluşca sade, düzeltme ve mürekkeb olur. Zerfin menaca dörd növü vardır:

Terzi-hereket zerfi
Zaman zerfi
Yer zerfi
Miqdar zerfi. Terzi-hereket zerfleri Zaman zerfleri Yer zerfleri Hereketin icra terzini bildirir, nece?, ne cür? suallarına cavab verir. Meselen: Uşaq sakitce oturmuşdur. Qatar yavaş-yavaş terpenirdi. esgerlerimiz düşmene qarşı cesaretle vuruşdular. Şagirdler imtahana yaxşı hazırlaşıblar ve s. Terzi-hereket zerfleri quruluşca sade, düzeltme ve mürekkeb olur. Terzi-hereket zerfleri bezen iş ve hereketin keyfiyyeti menasında da işlenir. Meselen: yaxşı oxumaq, pis bilmek ve s. Hereketin ne zaman icra olunduğunu bildirir, ne zaman? ne vaxt?, haçan? suallarına cavab olur. Meselen: Kende sabah gedirsen? Eve axşam çatdıq. Bayaq dostumla görüşdüm. Yayda mehsul bol olur. Indi qeyret zamanıdır ve s. Zaman zerflerinin çoxu quruluşca sadedir. Hereketin icra olunduğu yeri bildirir, hara? (haraya?), harada? haradan? suallarına cavab verir. Meselen: esgerler ireli yüyürdüler. Uşaqlar geri döndüler. Içeri cavan bir oğlan daxil oldu ve s. Dilimizde en çox işlenen yer zerfleri bunlardır: ireli, geri, yuxarı, aşağı, yaxın, uzaq, beri, içeri, ora, bura, sağa-sola, orada-burada ve s. Bu sözlerin çoxu yönlük, yerlik ve çıxışlıq hal şekilçileri ile işlendikde de yer zerfleri olur: ireliye, geriye, uzaqda, yaxında, qabaqda, arxada, uzaqdan, geriden, oradan ve s.

Yer zerflerinin çoxu quruluşca sadedir. İş ve hereketin miqdarını ve ya derecesini bildirir, ne qeder?
sualına cavab verir. Meselen: Uşaqlar bu gün çox (xeyli) çalışdılar. Qoca bir qeder dinceldi. Müellim bu sözü bize defelerle demişdi ve s. Dilimizde en çox işlenen miqdar zerfleri bunlardır: az, çox, xeyli, az-az, çox-çox, bir az, bir qeder, az-çox, bire-beş, az-maz, bir-bir.

Miqdar zerfleri quruluşca daha çox mürekkeb olur. Miqdar zerfleri Mürekkeb ve terkibi feiller: İki sözün birleşmesinden emele gelen Feiller mürekkeb Feiller adlanır. Meselen: deyir-gülür, ölçdü-biçdi, bezenib-düzenir, atılıb-düşür ve s.

Dilimizde ele feiller var ki, mürekkeb feillere oxşasalar da, bunlara mürekkeb feil deyilmir. Bu feillerin bir qrupuna frazeoloji birleşme (başa düşdü, qulaq asdı, başa saldı ve s.), bir qrupuna ise terkibi feil deyilir (yaxşı eledi, hell olundu, itib getdi ve s.).

Terkibi feilleri ve mürekkeb feilleri qarışdırmamaq üçün aşağıdakıları yadda saxlamaq lazımdır:

Bütün mürekkeb sözler kimi mürekkeb Feiller de iki müsteqil sözün (kömekçi sözün yox) birleşmesinden emele gelir (uçdu-getdi, deyir-gülür ve s.). Terkibi Feillerde ise sözlerden biri müsteqil deyil, kömekçi vezife daşıyır. Bu sebebden de terkibi Feillere (adam ol, yaxşı oldu, kömek et ve s.) mürekkeb Feil demek olmaz.
Mürekkeb Feilleri emele getiren sözlerin her biri qrammatik cehetden deyişe bilir (asdı-kesdi, atılır-düşür), terkibi Feillerde ise yalnız ikinci (sonuncu) söz deyişir (yaxşı oldu, yaxşı olur, yaxşı olacaq).
Birinci terefde –a2 şekilçisi, ikinci terefde "bilmek" sözü işledilen Feillere de terkibi Feiller deyilir. Meselen: ala bildi, oxuya bilmek ve s. sade düzeltme mürekkeb Sade feller: Ancaq bir kökden ve qrammatik şekilçiden ibaret olan fellere sade feller deyilir. Meselen: al, oxu(yur), get, al(dı), gel(ir) ve s. Düzeltme feller: Köke ve sözdüzeldici (leksik) şekilçiye malik olan feller düzeltme Feller adlanır. Meselen: baş-la(maq), ağ-ar(ır), iş-le(mek), gör-üş(mek) ve s. Felin mena növleri Tesriflenen feller Tesriflenmeyen feller 5. İcbar növ. İcbar növ feillerde hereketi danışan ve ya haqqında danışılan şexs deyil, başqası icra edir. İcbar növ feiller tesirli feillerin sonuna –dır, -dir, -dur, -dür, bezen de –t şekilçisi artırmaqla düzelir. Meselen: yaz-dır, sil-dir, bil-dir, düzelt-dir ve s.
Qeyd: Yuxarıdakı şekilçileri tesirsiz feillere artırdıqda icbar növ deyil, sadece tesirli Feil emele gelir. Meselen: gül-gül-dür, otur-otur-t. Bu Feilleri icbar növe çevirmek üçün onlara yeniden icbar növün şekilçilerini artırmaq lazımdır. Meselen: güldür-t, oturt-dur.
Qeyd: Vuruş, görüş tipli qarşılıq-birgelik bildiren feiller isim de ola biler. Meselen: Görüş maraqlı keçdi. Vuruş baş tutmadı. Feilin qrammatik mena növleri danışan (yazan) şexsin, yeni iş görenin üzerinde iş görülen eşya ile qarşılıqlı münasibetlerini eks etdirir. Bunlar aşağıdakılardır:

1. Melum növ. Felin melum növünde iş gören melum olur ve bu növü düzeltmek üçün heç bir xüsusi şekilçiden istifade olunmur. Meselen: yaz, oxu, gör, iç ve s.
Melum növ Feller hem tesirli (ye, aç ve s.), hem de tesirsiz (dur, bax ve s.) olurlar. 2. Qayıdış növ. Qayıdış feiller iş görenin işi öz üzerinde ic-ra etdiyini bildirir. Qayıdış növ feiller
–ın, -in, -un, -ün, -ıl, -il, -ul, -ül, -n şekilçileri vasitesile tesirli Feillerden düzelir, amma te-sir-siz olur. Meselen: Gül aç-ıl-dı. Qızlar yu-yun-dular. Sevda dara-n-dı. Azad gey-in-di ve s.
Qeyd. Geyindi, soyundu feilleri müstesnadır. Bu qayıdış feilleri tesirli (gey, soy) feillerden emele gelse de, yene de tesirli olaraq qalır. (Paltarını geyindi; çekmesini soyundu).
Bezen başqa nitq hisselerinden emele gelen qanad-lan-(maq), ruh-lan(maq), şikayet-len(mek) ve s. kimi feiller de qayıdış növ menasını bildirir. 3. Mechul növ. Mechul növ fellerde iş gören qrammatik cehetden melum olmur. Mechul növ felleri düzeltmek üçün tesirli Fellere –ıl, -il, -ul, -ül, -ın, -in, -un, -ün, -n, -nil, -yil şekilçilerinden biri artırılır. Meselen: Kağız yaz-ıl-dı. Tarla şumla-n-dı. Zeng vur-ul-du. Düşmen izle-nil-ir ve s.
Mechul növ feller qrammatik formasına göre qayıdış fellere çox yaxındır (her iki növ –ın, -in, -un, -ün, -n, -ıl, -il, -ul, -ül şe-kil-çileri ile yaranır), lakin mechul növ feillerde iş gören melum ol-madığı halda, qayıdış Fellerde iş gören melum olur, yeni işi öz üzerinde icra edir. 4. Şexssiz növ. -ıl, -il, -ul, -ül, -ın, -in, -un, -ün şekilçiler tesirli Feillere artırıldıqda mechul növ, tesirsiz Feillere artırıldıqda şexssiz növ emele getirir. Meselen: Mektuba bax-ıl-dı, diqqet ed-il-di, yanaş-ıl-dı ve s.
Qeyd: Mechul feillerle şexssiz feilleri ayırmaq üçün aşağıdakı cehetlere diqqet etmek lazımdır:
Mechul feiller tesirli feillerden (böl-ün-dü, yaz-ıl-dı), şexs-siz Feiller ise tesirsiz Feillerden (ged-il-di ve s.) emele gelir.
Mechul Feiller –ın4, -n, -ıl4 şekilçisi ile yarana bildiyi halda, şexssiz feiller, esasen, –ıl4 şekilçisi ile emele gelir.
Mechul Feilli cümlelerde mübteda olur (Mektub yazıldı), şexs-siz Feilli cümlelerde ise mübteda olmur (Tapşırığa emel olundu). 6. Qarşılıq-birgelik növ. Bu növde olan feiller hereketin qarşı-qarşıya, ya da şerikli, müşterek icra edildiyini bildirir.
Qarşılıq bildiren feiller esasen tesirli (yaz-ış-maq, vur-uş-maq, de-yiş-mek), birgelik (müşterek) bildiren feiller ise tesirsiz Feillerden (gül-üş-mek, ağla-ş-maq, hür-üş-mek) emele gelir.
Qarşılıq-birgelik növde olan feiller netice etibarile tesirsiz olur.
Qarşılıq-birgelik növü yaratmaq üçün aşağıdakı şekilçilerden istifade olunur: -ış, -iş, –uş, -üş, -aş, -eş, -ş, -laş, -leş. Felin şexse ve kemiyyete göre deyişen formalarına tesriflenen Feller deyilir. Tesriflenen Feller Felin sade şekilleri de adlanır. Felin şekilleri danışan, yazan şexsin görülen işe münasibetini bildirir. Felin tesriflenen formaları, yaxud sade şekilleri aşağıdakılardır: 1. Emr şekli: emr şekli emr, xahiş, meslehet, teklif, nesihet ve s. bildirir. emr şekli feilin köküne ve ya başlanğıc formasına şexs şekilçisi artırmaqla düzelir. emr şeklinin xüsusi şekilçisi yoxdur. 2. Xeber şekli: İşin ne zaman ve neçenci şexs terefinden icra edildiyini, icra edileceyini (ve ya edilmediyini) bildiren feil şekline xeber şekli deyilir. Xeber şeklinin xüsusi şekilçisi yoxdur. Bu şekli düzeltmek üçün müxtelif feillere zaman ve şexs şekilçileri artırılır.
Feil xeber şeklinde keçmiş, indiki ve gelecek zamanlara, elece de şexse göre deyişir. Arzu şekli: işin gelecekde icrasının arzu olunduğunu bildirir ve feillere -a,-e (ya, -ye) şekilçisi artırmaqla düzelir. Arzu şeklinde feilden evvel çox vaxt gerek, kaş sözlerinden biri işledilir.

Arzu şeklinin inkarını düzeltmek üçün –ma2 şekilçisinden istifade olunur. Vacib şekli: icra edilecek işin zeruri olduğunu bildirir ve feillere -malı, -meli şekilçisi artırmaqla düzelir.
Bu şeklin inkarı da –ma2 şekilçisi ile düzelir. Meselen: Oxu-ma-malı-dır, yaz-ma-malı-san ve s. Lazım şekli: icra edilecek hereketin lazım olduğunu bildirir ve feillere -ası,-esi (-yası, -yesi) şekilçisi ar-tırmaqla düzelir. Lazım şeklinin inkarını düzeltmek üçün deyil sözünden istifade olunur. Ona göre de lazım şeklinin inkarında şexse ve kemiyyete göre deyişen hisse deyil sözü olur. Şert şekli: hereketin icrasının müeyyen şertle bağlı olduğunu bildirir ve feillere -sa,-se şekilçisi artırmaqla düzelir.

Bu şeklin de inkarı -ma2 şekilçisi ile düzelir. Meselen: get-me-se-m, yaz-ma-sa-n, bil-me-se ve s.

Şert şeklinde olan feillerden evvel bezen eger bağlayıcısı da işlenir. Meselen: eger bil-se-m; eger get-se-n; eger oxu-sa. Şert şeklinin III şexsinin tekinde şexs şekilçisi olmur. Şert şeklinde olan feiller müsteqil cümlenin xeberi ola bilmir, yalnız mürekkeb cümlede asılı cümlenin xeberi olub, hereketin icrasını müeyyen şertle bağlayır Meselen: eger bize gelsen, kitabı getirmeyi unutma. İzahlardan göründüyü kimi Feilin arzu, vacib, lazım ve şert şekilleri gelecek zamanla bağlı şekillerdir.

Qeyd: Sade şekillerde (formalarda) işlenmiş feillere -maq2 mesder şekilçisi artırmaq olmadığı halda, feilin qrammatik növlerinin sonuna bu şekilçini artırmaq olur. Meselen: al-maq (melum növ), yaz-ıl-maq (mechul növ), yaz-ış-maq (qarşılıq birgelik növ) ve s. Şexse ve kemiyyete göre deyişmeyen Fel formalarına Felin tesriflenmeyen formaları deyilir. Bu cür Feller Felin bezi esas elametlerini (tesdiq-inkar, tesirli-tesirsiz, növ bildirme) saxlayır, Fellerle yanaşı, ikinci bir nitq hissesinin de xüsusiyyetini daşıyır.
Bele formalar 3-dür: mesder, Feli sifet, Feli bağlama. Feli sifet Mesder Feli bağlama Hem Feilin, hem de ismin elametlerine malik olan sözlere mesder deyilir. Mesder Feilin başlanğıc forması üzerine
–maq2 (bezen de –ma2) şekilçisi artırmaqla düzelir. Meselen: bağla-maq, gel-mek, gülümse-mek ve s. İsime aid: Sifete aid: Feil ve ondan emele gelen mesder eyni leksik mena bildirir. Meselen: oxu-oxumaq, yaz-yazmaq, gel-gelmek ve s.
Mesder de tesdiq ve inkar olur. Meselen: gülmek-gülmemek, get-mek-getmemek, oynamaq-oynamamaq ve s.
Mesder de Feilin müeyyen qrammatik mena növünde olur. Meselen: geyinmek (qayıdış növ), yazdırmaq (icbar növ) ve s.
Mesder de tesirli ve tesirsiz olur. Meselen: oxumaq (tesirli), bax-maq (tesirsiz) ve s.
Mesder de Feil kimi etrafına söz toplaya bilir. Meselen: kitabı oxumaq, eve getmek, çeperi sökmek ve s. İsim kimi hallanır ve mensubiyyete göre deyişir. Meselen: oxu-maq, oxumağın, oxumağa, oxumağı, oxumaqda, oxumaqdan (isim kimi hallanması); oxumağım, oxumağın, oxumağı, oxuma-ğı-nız, oxumaqları (mensubiyyete göre deyişmesi).
III şexsde xeberlik şekilçisi (-dır4) qebul edib cümlede is-mi xeber olur. Meselen: Meqsedim yaxşı oxumaqdır.
Qoşmalarla işlene bilir. Meselen: yazmaq üçün, yatmaqdan öt-rü, baxmağa göre ve s.
cümlenin mübtedası, tamamlığı ve s. ola bilir. Meselen: Çalışmaq baş ucalığıdır. Bu hadiseden sonra yazmağı ona yasaq etdiler. DİQQET!!!
Mesder diger sözleri tabe ederek mesder terkibi emele getirir ve mesder terkibi bütövlükde cümlenin mürekkeb üzvü olur. Meselen: Yaxşılıq etmek insanın xisletinde olmalıdır. Hem Feilin, hem de sifetin elametlerini daşıyan sözlere Feili sifet deyilir. Fele aid: Sifete aid: Zaman menası bildirir. Meselen: yazılmış mektub (keçmiş zaman), yazılacaq mektub (gelecek zaman), yazılan mektub (indiki zaman) ve s.
Tesirli ve ya tesirsiz olur. Meselen: yazan uşaq (tesirli), gülen uşaq (tesirsiz)
Növ bildirir. Meselen: çalınan zeng (mechul növ), savaşan qonşular (qarşılıq növ) ve s.
Tesdiq ve ya inkar olur. Meselen: yazılmış mektub (tesdiq), yazılmamış mektub (inkar).
Etrafına sözler toplaya bilir. Meselen: İşine vicdanla yanaşan mühendis. Elamet bildirir
Nece? ne cür? hansı? suallarına cavab verir
Aid olduğu ismin evvelinde gelir
Cümlede teyin vezifesinde işlenir

Xeberlik şekilçisi (-dır4) qebul ederek ismi xeber olur. -mış4: Meselen: yazıl-mış mektub, quru-muş ağac (mış4 şekilçisi keçmiş zaman menalı Feili sifet emele getirir).

-dıq4. Bu şekilçi mensubiyyet şekilçisi ile işlenir ve keçmiş zaman menalı Feili sifet emele getirir. Meselen: yaz-dığ-ım mektub, gör-dü-yüm iş, oxu-duğ-u mahnı.

-an2. Bu şekilçi vasitesile indiki zaman menalı Feili sifetler emele gelir. Meselen: qaç-an at, oxu-yan bülbül ve s.

-acaq2, -ası2, -malı2. Bu şekilçilerle gelecek zaman me-na-lı Feili sifetler yaranır. Meselen: deyil-esi söz, gel-ecek qonaq, yeyil-me-li meyve. QEYD.... Felden düzelen sifetler ancaq sifetin (gül-eyen uşaq, az-ğın düşmen, qorx-unc hadise ve s.), Feli sifetler ise hem sifetin, hem de Felin elametlerini daşıyır (deyil-ecek söz, gül-en adam, yeyil-meli çörek ve s.)

–mış2, -acaq2 şekilçisi qebul etmiş sözler şexs şekilçisi qebul etdikde Fel (yaz-mış-am, yaz-acaq-san ve s.), qebul ede bilmedikde Feli sifet olur (yazıl-mış mektub, yazıl-acaq mektub ve s.)

Feli sifet onunla elaqeye giren sözle birlikde Feli sifet terkibi emele getirir. Bu cür birleşmeler Feli birleşmeler adlanır ve cümlenin mürekkeb üzvü olur. Meselen: Gündelik dersleri oxu-yan-lar imtahanda çetinlik çekmezler.

Sifet ve saylar kimi, bezen Feli sifetler de isimleşe, substantivleşe bilir ve bu zaman Feli sifetler sifetin suallarına deyil, ismin suallarına cavab verir. en çox –acaq2, -mış2, -an2, -malı2 şekilçisi ile düzelen Feli sifetler isimleşir. Hem Felin, hem de zerfin xüsusiyyetlerini daşıyan sözler Feli bağlama deyilir. Fele aid: Zerfe aid: Felle eyni leksik mena daşıyır, leksik mena deyişmir.
Tesirli ve tesirsiz olur: al-ıb (tesirli), otur-anda (tesirsiz)
Tesdiq ve ya inkar olur: al-dıqda, al-ma-dıqda
Mena növlerinde (melum, mechul, qayıdış ve s.) olur
etrafına söz toplaya bilir (seni görende, mektubu alanda) Hereketin terzini, zamanını, sebebini ve s. bildirir.
Zerfin suallarına (nece? ne zaman? neye göre? ve s.) cavab olur.
elaqeye girdiyi sözle birlikde cümlenin zerfliyi olur. ıb2. Bu şekilçi ile düzelen Feili bağlamalar işin esas feldeki işden evvel icra olunduğunu, eyni zamanda hereketin terzini ve sebebini bildirir. Meselen: Süleyman ali mektebi bitirib, Zengilan ve Cebrayıl rayonlarında bir neçe il işlemişdi. O, bardaş qurub taxtda oturdu ve s.
–araq2. Bu şekilçi ile düzelen Feili bağlamalar menasına göre –ıb4 şekilçisi ile düzelen Feili bağlamalara oxşardır. Hirslen-erek, gül-erek, yan-araq ve s.
–a2, -a2. Eyni formanın tekrarı ile düzelen bele Feili bağlamalar daha çox terz menası bildirir. Meselen: danış-a – danış-a, gör-e – gör-e ve s.
–madan2. Bu şekilçi ile düzelen Feili bağlamalar hereketin terzini bildirir. Meselen: hazırlaş-madan, düşün-meden ve s.
–anda2. al-anda, oxu-yanda
–dıqda2. al-dıqda, gel-dikde
–arken2. al-arken, gel-erken
–ınca2. al-ınca, gel-ince
–dıqca2. Al-dıqca, gel-dikce
–ar...-maz2. Qoşa işlenen Feilin biri –ar2 (tesdiq), digeri –maz2 (inkar) şekilçisi ile işlenmiş olur. Meselen: oxu-yar – oxu-maz, yat-ar – yat-maz ve s. Feli bağlama şekilçileri: Tebriz Haciyev : 110407020 DİQQETİNİZE GÖRE TEŞEKKÜRLER
See the full transcript